Hawar Dergisi ve Celadet Alî Bedirxan: Bir Alfabenin Doğuşu

Bir Bakışta

Hawar, 15 Mayıs 1932'de Şam'da yayın hayatına başlayan Kürtçe dergidir. İlk sayının günü bugün Kürt Dil Bayramı (Cejna Zimanê Kurdî) olarak anılıyor.
Dergiyi Celadet Alî Bedirxan çıkardı (1893-1951). Botan mîrlerinin torunuydu; hukukçuydu, dilciydi, sürgündü.
Hawar, Kürtçede imdat çağrısı demektir. Celadet ilk sayıda çağrının yönünü açıkladı: dile.
Kurmanci Kürtçesinin bugün yazıldığı Latin temelli alfabe bu dergide kuruldu. Adı da oradan gelir: Hawar alfabesi.
Alfabe 31 harflidir. Celadet üzerinde on dört yıldan uzun çalıştı; on bir yayın yılında tek bir harf düzeltmesiyle yetindi.
Dergi 1932'den 1943'e elliyi aşkın sayı çıkardı; yaygın sayım 57'de durur.
Yanına resimli kardeş yayın Ronahî eklendi. Kadroda Kamuran Bedirxan, Osman Sebrî, Cegerxwîn, Qedrî Can gibi imzalar vardı.
Derginin görünmeyen emekçisi Rewşen Bedirxan'dı. Celadet'ten sonra bu mirası kırk yıl o taşıdı.
Aile matbaayla ilk kez tanışmıyordu: ilk Kürt gazetesi Kurdistan'ı 1898'de Celadet'in amcası çıkarmıştı.
Celadet 1951'de Şam'da vefat etti. Kurduğu alfabe bugün milyonlarca insanın günlük yazısıdır.

Şam, 15 Mayıs 1932. Lozan'dan dokuz yıl sonra. Şehrin bir köşesinde, Terakki matbaasının kurşun harfleri dizgi tezgâhında sıralanıyor.

Tezgâhın başında kırkına yaklaşmış bir adam duruyor. Uzun boylu, gözlüklü, titiz. Provaları tek tek okuyor. Çünkü bu harflerin bir kısmını dizgiciler ilk kez görüyor. Bu dizilen yazı, o güne dek hiçbir matbaanın kasasında durmamış bir alfabe.

Akşam olduğunda ortaya ince bir dergi çıkıyor. Kapağında tek kelime: Hawar.

O gün kimse bilmiyordu ama o ince derginin ömrü on bir yıl, mirası bir asır olacaktı. Bugün dünyanın dört yanında Kürtler 15 Mayıs'ı dil bayramı olarak kutluyor. Bir derginin doğum günü nasıl bayrama dönüşür? Cevap, o tezgâhın başındaki adamın hikâyesinde.

Hawar Ne Demektir?

Hawar, Kürtçede imdat çağrısıdır. Dara düşen insan "hawar!" diye bağırır; yardıma koşana "hawara birine yetişti" denir. Bir dergiye ad olarak ağır bir kelimedir. Kim, kimin için imdat istiyordu?

Celadet Alî Bedirxan ilk sayıda cevabı kendi verdi. Derginin çıkış yazısı bugün elimizde. Kürtçesi şöyledir:

Hawar dengê zanînê ye. Zanîn ji me re rêya felat û xweşiyê vedike. Her kesê ko xwe nas dike dikare xwe bide nas kirin. Hawara me berî her tiştî heyîna zimanê me dê bide nas kirin. Lewma ko ziman şerta heyînê a pêşîn e.

Türkçesi yaklaşık olarak şöyle: "Hawar bilginin sesidir. Bilgi bize kurtuluşun ve iyiliğin yolunu açar. Kendini tanıyan, kendini tanıtabilir. Bizim Hawar'ımız her şeyden önce dilimizin varlığını bildirecek. Çünkü dil, var olmanın birinci şartıdır."

Cümleler kısa, iddia büyüktür. Silah yok, siyaset programı yok. Tek madde var: dil. Celadet ömrünün geri kalanını bu tek maddeye yazdı.

Celadet Alî Bedirxan Kimdi?

Celadet 1893'te İstanbul'da doğdu. Sultan Abdülhamid devriydi. Ailesi sıradan bir aile değildi: dedesi Mîr Bedirxan, Botan mîriydi. Mîr, o yörenin hükümdarı demektir. Botan mîrliği, merkezi Cizre olan köklü bir Kürt yönetimiydi. Osmanlı orduları 1847'de bu mîrliği tasfiye etti; koca aile sürgüne gönderildi.

Celadet işte bu sürgün ailenin çocuğudur. Cizre'yi yönetmiş bir hanedanın torunu, İstanbul sokaklarında büyüdü. İyi bir eğitim aldı, hukuk okudu. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından, 1919'da, İngiliz binbaşı Noel'in Kürdistan gezisine kardeşi Kamuran'la birlikte katıldı. Sonra yollar kapandı. Aile için Türkiye'ye dönüş imkânsız hale geldi. Celadet bir daha memlekete giremedi.

Sürgün yılları onu Kahire'den Almanya'ya savurdu. Almanya'da öğrenimini sürdürdü, diller öğrendi. Kaynakların çoğu onu, 1927'de kurulan Xoybûn adlı Kürt örgütünün ilk başkanı olarak kaydeder. Ama 1930'ların başında Celadet siyasetin sahnesinden çekildi. Şam'a yerleşti ve başka bir cepheye geçti: masa başına.

Neden bu dönüş? Kendi kaleminden izleyebiliyoruz. 1933'te Türkiye Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'e hitaben Türkçe bir açık mektup yayımladı. Mektubun konusu ordular değildi; okullar ve dildi. Celadet hesabını değiştirmişti: bir halkı ayakta tutan şeyin başında yazı geliyordu. Yazı için de önce alfabe gerekiyordu.

1898'den 1932'ye: Bir Ailenin Matbaa Yolu

Burada bir soru sormak gerekir: bir mîr torunu neden matbaacı olur?

Çünkü ailede bu yolun izi vardı. Hawar'dan otuz dört yıl önce, 1898'de, Kahire'de ilk Kürt gazetesi çıkmıştı: Kurdistan. Onu çıkaran Mikdad Midhat Bedirxan da Mîr Bedirxan'ın oğluydu; yani Celadet'in amcası. O hikâyeyi bu sitede ayrıca anlattık. Gazete sürgünde doğmuştu, dergi de sürgünde doğdu.

Aradaki çizgi düz ve incedir. Kılıcı elinden alınan bir hanedan, iki kuşak içinde kalemi denedi. Amca gazeteyle başladı, yeğen alfabeyle derinleştirdi. İkisinin de matbaası gurbetteydi: biri Kahire, öbürü Şam. İkisinin de okuru sınırın öbür yanındaydı.

Şam o yıllarda Fransız mandası altındaydı. Manda, Milletler Cemiyeti'nin bir büyük devlete verdiği yönetim vekâleti demektir. Bu vesayet düzeni, kendi hesabına, Kürtçe bir dergiye göz yumdu. Hawar bu dar aralıkta yaşadı.

Alfabe Nasıl Kuruldu?

Hawar'ın asıl yükü buydu: yeni bir alfabe. Peki bir alfabe nasıl yapılır?

Celadet işe sesten başladı. Kendi kitabında ilkesini tek cümleyle koyar: bir dilde kaç ses varsa o kadar harf olur. Kürtçenin Kurmanci kolunda 31 temel ses saydı; alfabeyi 31 harf üzerine kurdu. Sekiz ünlüye ayrı harf verdi. Arap harfleri bu ünlüleri taşımakta zorlanıyordu; Latin dizgisi ise her sese bir işaret sunuyordu.

Bu hesap bir gecede yapılmadı. Derginin yayıncısına göre Celadet alfabe üzerinde on dört yıldan uzun çalıştı. Yabancı dilleri ve komşu alfabeleri tek tek inceledi. Sonra alfabeyi dergide tefrika etti: ilk on iki sayı boyunca, ardından 17, 18 ve 23. sayılarda ders ders yayımladı. Dilbilgisi dersleri de 27. sayıdan 54. sayıya kadar sürdü. Dergi bir okul gibi çalışıyordu; abone olan, okuma yazmayı da alıyordu.

Titizliğin ölçüsü şudur: Celadet 1932'den 1943'e alfabede yalnız tek bir harf düzeltmesi yaptı. Gerisi ilk günkü gibi kaldı ve bugün de öyle duruyor.

Bir noktada dürüst olmak gerekir. Latin harfli ilk Kürt alfabesi Şam'da yapılmadı. Belgeler açık: ilk denemeyi 1928'de Sovyet Ermenistanı'nda eğitimci Îshak Marogulov ile yazar Erebê Şemo hazırladı. 1929'da bu harflerle bir öğrenim kitabı, 1930'da Reya Teze gazetesi basıldı. Erivan'dan gelen yayınlar 1932'de Şam'a ulaşınca Celadet dergisinde onları selamladı; "bizden daha eski" diye yazdı. Kıskançlık değil, kayıt düşme. Sovyet alfabesi sonraki yıllarda Kiril harflerine çevrildi ve daraldı; o kolun hikâyesi Erivan Radyosu yazımızda sürer. Yaşayan ve yayılan alfabe, Hawar'ınki oldu.

Dergide Kimler Yazdı, Dergi Nasıl Yaşadı?

Hawar tek kişilik bir dergi miydi? Değildi; ama tek kişinin omzunda durdu.

Çekirdek kadroda kardeşi Kamuran Alî Bedirxan vardı: şair, hukuk doktoru, sonradan Paris'te Kürtçe okutan hoca. Osman Sebrî yazdı, genç Cegerxwîn şiirlerini gönderdi, Qedrî Can ve Nûredîn Zaza kalem oynattı. Fransız kürdolog Roger Lescot da dergiye emek verdi; Celadet'le birlikte hazırladıkları kapsamlı Kurmanci grameri sonradan Paris'te basıldı. Celadet kimi yazılarını takma adla yazdı; en bilineni Herekol Azîzan'dır.

Dergi iki solukta yaşadı. Otuzlu yılların ortasında durdu, 1941'de yeniden başladı. İkinci dönemde yanına resimli bir kardeş yayın eklendi: Ronahî. Ronahî'nin tarihi kaynaklarda küçük farklarla verilir; yaygın kabul 1942 başlangıcıdır. Kamuran ise 1943'te Beyrut'ta Roja Nû gazetesini çıkardı. Aynı yıllarda Beyrut'taki Levant Radyosu haftada iki kez Kurmanci yayına başlamıştı; harf ile ses aynı havayı soluyordu.

İçerik geniş tutuldu: alfabe ve gramer dersleri, folklor derlemeleri, destan parçaları, şiir, dünya haberleri. İlk sayılarda Arap harfli bir bölüm de vardı; amaç eski yazının okurunu yeni yazıya taşımaktı. Dergi zamanla tümüyle Latin harfe geçti.

Peki bu dergiyi kim okudu? Dr. Mehrdad R. Izady'nin kaydı nettir: dergiler Fransız yönetimindeki Suriye'den Türkiye'ye gizlice sokuluyordu. Sınır, kâğıda engel olamadı. Hawar elliyi aşkın sayı çıkardı; yaygın sayım 57'de durur. Sayı az görünebilir. Ama her sayı, bavul bavul taşınan bir okuldu.

Rewşen Bedirxan: Görünmeyen Emek

Derginin kapağında tek imza görünür. Mutfağında ise bir kadın çalışıyordu: Rewşen Bedirxan (1909-1992).

Rewşen öğretmendi. Celadet'le 1935'te evlendi. Şam'daki ev aynı zamanda derginin idarehanesiydi; yazı orada temize çekildi, abone defteri orada tutuldu, misafir orada ağırlandı. Aile tanıklıkları bu emeğin çoğunu Rewşen'e yazar. Hawar'ın sayfalarında kadın hayatına dair yazılar da çıktı; kadın folkloru üzerine çalışan araştırmacılar bugün o sayılara atıf verir.

Asıl sınavı 1951'den sonra verdi. Kim arşivi korudu, kim mektupları sakladı, kim Celadet'in adını kırk yıl ayakta tuttu? Rewşen. Öğretmenliğe devam etti, anılarını yazdı, evini bir hafıza odasına çevirdi. Kürt kültür tarihinde bu tür emek çok kez görünmez kalır. Bu sitedeki Tarihte Kürt Kadınları yazısı, tam da bu görünmezliğin hesabını tutar.

Kuyu Başında Biten Ömür

Hawar 1943'te sustu. Savaş dünyayı sarmıştı, para yoktu, kâğıt yoktu. Celadet'in son yılları dar geçti. Bir hanedan torunu nasıl geçim derdine düşer? Sürgünde düşer. Geliri yoktu; Şam yakınlarında bir bahçe işleterek geçinmeye çalıştı.

1951 Temmuzunda o bahçedeki su kuyusunda çalışma yapılıyordu. Yaygın anlatım şudur: Celadet kuyu başında kaza geçirdi ve kurtarılamadı. Şam'da toprağa verildi. Elli sekiz yaşındaydı.

Ölümün ilanı küçük, cenazesi kalabalıktı. Geride ne bıraktı diye soranlara mal mülk gösterilemedi. Gösterilebilen şuydu: 31 harf, elliyi aşkın dergi sayısı, bir gramer ve okumayı bu harflerle söken bir kuşak.

Hawar'dan Geriye Ne Kaldı?

Bir derginin başarısını nasıl ölçersiniz? Tirajla mı, ömürle mi? Hawar'ın tirajı azdı, ömrü kısaydı. Ölçü üçüncü yerde: kalıcılıkta.

Bugün Kurmanci Kürtçesi dünyanın her yerinde Hawar alfabesiyle yazılıyor. Kitaplar, gazeteler, okul defterleri, telefon mesajları. İstanbul'da çıkan Nûbihar'dan Stockholm'de basılan kitaplara kadar yol aynı harflerden geçer. Mehmed Uzun romanına Hawara Dîcleyê adını verdi: Dicle'nin Hawar'ı. Kelime, derginin hatırasıyla birlikte edebiyata yerleşti.

Derginin kendisi de arşivlerden çıktı; tıpkıbasımları yapıldı, sayfaları artık araştırmacının elinin altında. Alfabeyi yeniden yayımlayan yayıncı, Celadet için bir unvan kullandı: modern Kurmancinin mîri. Dedesinin unvanı, torununa dil üzerinden geri dönmüştü.

Ve her 15 Mayıs'ta bir bayram kutlanıyor. Kürt Dil Bayramı'nın tarihi, bir devletin kuruluş günü değildir; bir derginin ilk sayısının günüdür. Kurşun harfler çoktan eridi. Yazı duruyor.

Sık Sorulan Sorular

Hawar dergisi ne zaman ve nerede yayımlandı? İlk sayı 15 Mayıs 1932'de Şam'da çıktı. Dergi aralıklarla 1943'e kadar yaşadı ve elliyi aşkın sayı yayımladı; yaygın sayım 57'dir. 15 Mayıs bugün Kürt Dil Bayramı olarak anılır.

Hawar alfabesi nedir, kaç harflidir? Celadet Alî Bedirxan'ın Kürtçenin ses düzenine göre kurduğu Latin temelli alfabedir; 31 harften oluşur. Bugün Kurmanci Kürtçesinin standart yazısıdır.

İlk Latin harfli Kürt alfabesini Hawar mı yaptı? Hayır. İlk deneme 1928'de Sovyet Ermenistanı'nda Îshak Marogulov ile Erebê Şemo'dan geldi; Celadet bunu dergisinde selamlamıştır. Kalıcı olan ve yayılan alfabe Hawar'ınki oldu.

Ronahî dergisi nedir? Hawar'ın resimli kardeş yayınıdır; onu da Celadet yönetti. Başlangıç tarihi kaynaklarda küçük farklarla verilir; yaygın kabul 1942'dir.

Celadet Alî Bedirxan nasıl öldü, mezarı nerede? 1951 Temmuzunda Şam yakınlarında, geçimi için işlettiği bahçedeki kuyu başında kaza geçirdi ve vefat etti. Şam'da toprağa verildi.

Kaynaklar ve İleri Okuma

Temel kaynaklar (Bedel Boseli koleksiyonundan):

Celadet Alî Bedir-Xan, Elfabêya kurdî & Bingehên gramera kurdmancî (Nefel, Stockholm, 2002; Arif Zêrevan'ın önsözüyle). Alfabenin 31 harfi, Hawar'daki tefrika sayıları ve "tek harf düzeltmesi" kaydı bu kitaptadır.
Dr. Mehrdad R. Izady, The Kurds: A Concise Handbook (4. baskı). Hawar ve Ronahî'nin tarihleri ile dergilerin Türkiye'ye gizlice sokulduğu kaydı.
Ortadoğu'da Kürtçe Radyo Yayınları (koleksiyondaki inceleme). Sovyet Ermenistanı'ndaki ilk Latin alfabesi, Reya Teze ve Celadet'in Erivan yayınlarını selamlayan yazısı.
Kurdish Library (Stockholm) web arşivi kayıtları (koleksiyondaki KurdishLibrary dosyaları). Hawar alfabesiyle yaşayan dergi ve yayınevlerinin katalog izleri.

Ek okuma:

Amir Hassanpour, Nationalism and Language in Kurdistan, 1918-1985 (1992).
Malmîsanij, Cizîra Botanlı Bedirhaniler (Avesta Yayınları).
Hawar koleksiyonunun tıpkıbasımı (haz. Firat Cewerî, Nûdem, Stockholm, 1998).
Celadet Alî Bedirxan, Mustafa Kemal'e Mektup (çeşitli Türkçe basımları vardır).

Sosyal Medya Özetleri

Aşağıdaki özetler paylaşım içindir; kopyalayıp kullanabilirsiniz.

Şam, 15 Mayıs 1932. Matbaadan ince bir dergi çıktı: Hawar. İçinde yepyeni bir alfabe taşıyordu. O alfabe bugün milyonlarca Kürdün günlük yazısı. Bir derginin bayrama dönüşme hikâyesi: bedelboseli.com/hawar-dergisi-ve-celadet-ali-bedirxan
Hawar, Kürtçede imdat çağrısı demek. Celadet Alî Bedirxan ilk sayıda çağrının adresini yazdı: "Hawar bilginin sesidir. Dil, var olmanın birinci şartıdır." Çağrının yüz yıla yaklaşan yankısı: bedelboseli.com/hawar-dergisi-ve-celadet-ali-bedirxan
Amca 1898'de Kahire'de ilk Kürt gazetesini çıkardı. Yeğen 1932'de Şam'da ilk Latin harfli Kürt dergisini. Bir aile, iki sürgün şehri, tek dert: dil. Bedirxanların matbaa yolu: bedelboseli.com/hawar-dergisi-ve-celadet-ali-bedirxan
Celadet Bedirxan alfabesi üzerinde on dört yıldan uzun çalıştı. On bir yayın yılında tek bir harf düzeltmesiyle yetindi. Sabrın 31 harflik belgesi hâlâ kullanımda: bedelboseli.com/hawar-dergisi-ve-celadet-ali-bedirxan
Hawar 1943'te sustu; alfabesi susmadı. Bugün 15 Mayıs, Kürt Dil Bayramı. Bir derginin ömrü on bir yıl sürdü, bıraktığı yazı bir halkın gündeliği oldu: bedelboseli.com/hawar-dergisi-ve-celadet-ali-bedirxan