ئایا ناوی کۆردۆبا (قورتوبە) لە وشەی «کورد»ەوە هاتووە؟ تۆمارەکانی پێش ئیسلام چی دەڵێن؟
بابەتی ئەم ڕاپۆرتە: شاری کۆردۆبا (Córdoba) لە ئیسپانیا. ئەم شارە لە مێژووی ئیسلامدا بە ناوی عەرەبی قورتوبە (قرطبة) ناسراوە و پایتەختی دەوڵەتی ئەمەوییەکانی ئەندەلوس بوو. ڕاپۆرتەکە وەڵامی دوو پرسیار دەداتەوە:
ئایا ئەم ناوە پەیوەندییەکی زمانەوانی بە وشەی «کورد»ەوە هەیە؟
ئایا ئەم ناوە پێش ئیسلام (پێش فەتحی موسڵمانان لە ساڵی 711) بۆ ئەم شارە بەکار هاتووە؟
کورتە
وەڵامی پرسیاری یەکەم: نەخێر. لە نێوان ناوی «کۆردۆبا» و وشەی «کورد»دا هیچ پەیوەندییەکی زمانەوانی نییە. لە ئەدەبیاتی ئەکادیمیدا هیچ پسپۆڕێک ئەم ئیدیعایە ناکات. ئیدیعاکە تەنیا لەسەر لێکچوونی دەنگ وەستاوە؛ ئەمەش بە زاراوەی زانستی «ئیتیمۆلۆژیای گەلێری» (folk etymology) ناسراوە، واتە ڕەچەڵەکێکی هەڵە کە تەنیا لە لێکچوونی ڕواڵەتەوە دروست دەبێت.
وەڵامی پرسیاری دووەم: بەڵێ، ناوەکە زۆر پێش ئیسلام هەبووە. لە دراوخانەی کۆردۆبا، لە ناوەڕاستی سەدەی دووی پێش زاییندا (نێوان ساڵانی 168 و 151 پ.ز)، دراوی برۆنزی دەرکراوە کە لەسەریان CORDVBA نووسراوە. یولیوس قەیسەر (Julius Caesar) لە گێڕانەوەی جەنگی ناوخۆدا (49 بۆ 45 پ.ز) ناوی شارەکە بە شێوەی «Cordubae» و «Cordubam» دەهێنێت. سترابۆن (نزیکەی 7 پ.ز) ناوەکەی بە یۆنانی وەک Κόρδυβα نووسی. لە کتێبی پلینیوسی گەورەدا (ساڵی 77ی زایینی) بە شێوەی «Corduba colonia Patricia cognomine» تۆمار کراوە. واتە ناوەکە نزیکەی 800 ساڵ پێش فەتحی موسڵمانان (711) لە بەڵگە نووسراوەکاندا هەیە.
پێکهاتەی ناوەکەش هەمان ئەنجام دەدات. «Corduba» وشەیەکی یەکپارچە نییە؛ دوو بەشە: Cord + uba. پاشگری «-uba/-oba» لە ناوی شوێنە پێش ڕۆمانییەکانی باشووری ئیبێریادا دووبارە دەبێتەوە: Onuba (ئەمڕۆ: Huelva)، Ossonoba (ئەمڕۆ: Faro)، Salduba و Maenuba. بۆ ئەوەی وشەی «کورد» لەم ناوەدا دەربکەوێت، دەبێت وشەکە لە شوێنێکی هەڵە دابەش بکرێت.
بەهێزترین ڕوونکردنەوەی ئەمڕۆ (Robert Knapp 1983؛ Jesús Rodríguez Ramos 2024): ناوە خۆماڵییەکەی ڕووباری گوادالکیڤیر «Certis» بوو؛ لیڤیوس (Titus Livius) ئەم ناوەی تۆمار کرد. Certis + uba واتە «شاری ڕووبار». Certuba لە لاتینیدا بوو بە Corduba.
لە لایەنی عەرەبییەوە بابەتەکە یەکلایی دەبێتەوە. ڕەگی قورتوبە (قرطبة): ق-ر-ط-ب. ڕەگی کورد (بە عەرەبی: كرد): ك-ر-د. هیچ پیتێکی هاوبەش نییە؛ تەنانەت پیتی یەکەمیشیان جیاوازە (ق بەرامبەر ك). لێکچوونەکە تەنیا لە ڕێنووسی تورکیدا دروست دەبێت، چونکە تورکی هەردوو پیتی ق و ك بە هەمان پیتی «k» دەنووسێت. ئەمە ڕێکەوتی ئەلفوبێیە، نەک پەیوەندی مێژوویی.
دواجار: لە ئەندەلوسدا (711 بۆ 1492) هیچ بەڵگەیەک نییە لەسەر دانیشتووانی کورد، یەکەی سەربازی کورد، یان کەسێکی ئەندەلوسی کە لە سەرچاوە سەرەتاییەکاندا بە نازناوی «الكردي» (el-Kurdî) ناسرابێت.
1. دوو پرسیار، دوو وەڵام
ئەم دوو پرسیارە لە یەکتر جیان، بەڵام وەڵامەکانیان یەکتری تەواو دەکەن:
ئایا ناوەکە پێش ئیسلام هەبوو؟ بەڵێ؛ بەڵگەکان زۆر و ڕاستەوخۆن.
ئایا ناوەکە پەیوەندی بە «کورد»ەوە هەیە؟ نەخێر؛ هیچ بەڵگەیەک نییە.
لە ڕاستیدا وەڵامی پرسیاری یەکەم پرسیاری دووەمیش چارەسەر دەکات. تاکە دەرفەتی مێژوویی بۆ گەیشتنی کورد بە نیمچە دوورگەی ئیبێریا فەتحی ئیسلامییە (711). کاتێک ناوەکە هەشت سەدە پێش ئەو بەروارە تۆمار کرابێت، ئیدیعاکە لە بنەڕەتەوە هەڵدەوەشێتەوە.
2. بەڵگە نووسراوەکانی پێش ئیسلام
بە ڕیزبەندی کات، لە کۆنەوە بۆ نوێ:
سەرباری ئەمانە، سێ نووسەری ناوداری ڕۆمانی لە کۆردۆبا لەدایک بوون: سێنێکای گەورە، سێنێکای بچووک و شاعیر لوکانوس. شارەکە دوای ساڵی 45ی پێش زایین ناوی «Colonia Patricia Corduba» ی وەرگرت و بوو بە پایتەختی هەرێمی بایتیکا.
شایەتی دراوەکان لە هەمووی گرنگترە. لەم دراوانەدا ناوە خۆماڵییەکە وەک خۆی ماوەتەوە: CORDVBA. واتە ڕۆمانییەکان ناوەکەیان دانەهێنا؛ ناوێکی کۆنتریان دۆزییەوە و بە پیتی لاتینی نووسرایەوە. کەواتە ناوەکە لە ڕۆماش کۆنترە.
3. نیشتەجێبوونەکە لە ڕۆماش کۆنترە
لە گردی «Colina de los Quemados» (گردی سووتاوەکان) لە کۆردۆبای ئەمڕۆدا، شوێنەوارناسان شوێنێکی نیشتەجێبوونی تارتێسی-توردیتانییان دۆزییەوە کە بۆ سەردەمی برۆنز دەگەڕێتەوە. هەڵکۆڵینەکان لە ساڵانی 1964 و 1966 ئەنجام دران. لە سەدەکانی پێنج و چواری پێش زایین ئەم شوێنە یەکێک بوو لە ناوەندەکانی دابەشکردنی سەرامیکی یۆنانی لە ناوچەکەدا.
بە پێی سترابۆن، نزیکەی 169-168 پ.ز (بە بۆچوونی هەندێک مێژوونووس 152-151) مارکوس کلاودیوس مارسێلوس شارەکەی «دامەزراند». شوێنەوارناسی هاوچەرخ ئەم وێنەیە ڕاست دەکاتەوە: مارسێلوس لەسەر زەوی بەتاڵ شارێکی دروست نەکرد؛ کۆلۆنیایەکی ڕۆمانیی لە نزیکەی 750 مەتری شوێنە خۆماڵییەکە دامەزراند و دوو شوێنەکە ماوەیەک لە تەنیشت یەک مانەوە.
بۆچوونی بەرامبەریش هەیە
ئالیسیا م. کانتۆ (گۆڤاری Latomus، 1991) پێی وایە وشەی «ktisma» لای سترابۆن مانای «ئاوەدانکردنەوە»یە، نەک دامەزراندنی لە سفرەوە. بەڵام ئەم مشتومڕە بەرواری دامەزراندن دەگرێتەوە، نەک کۆنی ناوەکە: بە هەر حاڵ، لەسەر دراوەکانی سەدەی دووی پێش زایین هەر CORDVBA نووسراوە.
4. پێکهاتەی ناوەکە: بۆچی «کورد» تێیدا نییە
ئێرە دڵی بابەتەکەیە.
«Corduba» وشەیەکی یەکپارچە نییە. پاشگری «-uba» (لە هەندێک شوێن «-oba») لە ناوی شوێنە پێش ڕۆمانییەکانی باشووری ئیبێریادا زۆر دووبارە دەبێتەوە:
Onuba: ئەمڕۆ شاری Huelva
Ossonoba: ئەمڕۆ شاری Faro لە پورتوگال
Salduba: لە بایتیکا؛ شوێنە دیاریکراوەکەی بە دڵنیایی نازانرێت
Maenuba: لە نزیک مالاگا؛ ڕووبارێکیش بە هەمان ناو هەیە
Corduba: کۆردۆبا
هەموو ئەم شوێنانە لەسەر دەریا یان ڕووبار هەڵکەوتوون. بۆیە زمانەوانان بۆ پاشگری «-uba» مانای «ئاو» یان «شار» دادەنێن.
نموونەیەکی سادە
وشەکانی «کوردستان»، «پاکستان» و «هیندستان» هەمان پاشگری «-ستان»یان تێدایە؛ ماناکەی «وڵات، نیشتمان»ە. کەس ناڵێت: «پاکستان و کوردستان هەمان پاشگریان هەیە، کەواتە پاکستان کوردییە.» پاشگر پاشگرە؛ مانا لە ڕەگەکەدایە.
لە Corduba دا پاشگرەکە «-uba»یە و ڕەگەکە «Cord-»ە. بۆ ئەم ڕەگە بەهێزترین ڕوونکردنەوە ئەمەیە:
تێزی Knapp و Rodríguez Ramos (باشترین ڕوونکردنەوەی ئەمڕۆ)
ناوی خۆماڵیی ڕووباری گوادالکیڤیر لە سەردەمی پێش ڕۆمادا «Certis» بوو. لیڤیوس دەنووسێت: «Baetim fluvium, quem incolae Certim appellant» (ڕووباری بایتیس، کە ناوە خۆماڵییەکەی Certis بوو). کەواتە Certis + uba واتە «شاری ڕووبار». لە لاتینیدا Certuba بوو بە Corduba.
ئەم تێزە لە ساڵی 1983 لەلایەن Robert Knapp (لە کتێبی Roman Córdoba) خرایە ڕوو؛ چل ساڵ کەس گوێی پێ نەدا. لە ساڵی 2024، Jesús Rodríguez Ramos لە گۆڤاری Antiquitas دا تێزەکەی نوێ کردەوە و ناوی نا «باشترین ڕوونکردنەوەی بەردەست، بە جیاوازییەکی گەورە».
پێشنیارە جدییەکانی تریش هەر لە زمانە خۆماڵییەکانەوە دێن: Francisco Villar ڕەگی «kar-/kort-» بە مانای «بەرد، تاشەبەرد» پێشنیار دەکات؛ بەم خوێندنەوەیە ناوەکە مانای «شوێنی بەردینی سەر ڕووبار» دەدات.
لە هیچ کام لەم پێشنیارانەدا «کورد» نییە و ئەمەش ڕێکەوت نییە. بۆ ئەوەی «کورد» بێتە ناو ئەم ناوەوە، دەبێت وشەکە بە شێوەی Kurd + uba دابەش بکرێت؛ پاشان دەبێت ڕوون بکرێتەوە بۆچی هەمان پاشگر لە هەموو ناوە دراوسێکاندا هەیە و ئەم ڕەگە چۆن گەیشتووەتە ئیبێریا. هیچ زمانەوانێک ئەم کارە ناکات، چونکە بە زانستی ناکرێت.
5. تێزی فینیکی: بەناوبانگ بەڵام لاواز
تێزێکی تری بەربڵاو ئەوەیە کە ناوەکە لە زمانی فینیکییەوە هاتووە: «Qart-Ṭūba» واتە «شاری باش». ئەم تێزە یەکەم جار لە ساڵی 1799 لەلایەن José Antonio Conde خرایە ڕوو و هێشتا لە ڕێبەری گەشتیاری و بلۆگەکاندا دەسووڕێتەوە.
پسپۆڕانی هاوچەرخ ئەم تێزە قبووڵ ناکەن. فۆرمولی C. F. Seybold و Manuel Ocaña Jiménez لە ئەدەبیاتەکەدا دووبارە دەبێتەوە: «ناوەکە بە دڵنیاییەوە سامی نییە، بەڵکو ئیبێری کۆنە.»
وەشانێکی تریش هەیە: «Kart-Juba»؛ گوایە هامیلکار بارکای کارتاجی نزیکەی 230 پ.ز ناوی شارەکەی لەسەر ناوی جەنەراڵێکی نومیدی (Juba) دانا. بۆ ئەمەش هیچ سەرچاوەیەکی سەرەتایی نییە.
بۆچی ئەمە گرنگە؟ چونکە میکانیزمی ئیتیمۆلۆژیای گەلێری هەمیشە بە هەمان شێوە کار دەکات: وشەیەکی لەیەکچوو دەدۆزرێتەوە، مانایەک بۆ دادەتاشرێت، پاشان چیرۆکێکی مێژوویی بۆ دروست دەکرێت. «Qart-Tuba» و «Kurd-uba» دوو وەشانی هەمان هەڵەن.
ویکیپیدیای ئیسپانی بە ڕاشکاوی دەڵێت: لەسەر مانای ناوی شارەکە تا ئەمڕۆ کۆدەنگی زانستی نییە. کۆدەنگی نییە، بەڵام لە هیچ لایەکی ئەم مشتومڕەدا «کورد» بوونی نییە.
6. لای عەرەبی: پیتە ڕەگییەکان جیاوازن
زمانی عەرەبی وشە لە پیتە ڕەگییەکانەوە دروست دەکات. پیتە ڕەگییەکان وەک بەردی بناغەی خانوون: ڕەنگی دیوارەکان لە یەک بچن، بەڵام ئەگەر بناغەکان جیاواز بن، خانووەکان جیاوازن.
تەنانەت یەک پیتی ڕەگیی هاوبەشیش نییە. پیتی یەکەمیش جیاوازە: یەکێکیان قافە (ق) و ئەوی تریان کافە (ك). بۆ عەرەبزانێک ئەم دوو وشەیە یەکتری وەبیر ناهێننەوە.
کەواتە لێکچوونەکە لە کوێوە دێت؟ لە ڕێنووسی تورکییەوە
لە ئەلفوبێی تورکیدا تەنیا یەک پیتی «k» هەیە؛ هەردوو پیتی عەرەبی ق و ك بە «k» دەنووسرێن. بۆیە قورتوبە لە تورکیدا دەبێتە «Kurtuba» و لە چاودا لە وشەی «Kürt» دەچێت. لە ئیسپانیدا («Córdoba») و لە عەرەبیدا (قرطبة) ئەم لێکچوونە بوونی نییە. لێکچوونەکە لە ئەلفوبێی تورکییەوە لەدایک دەبێت.
ئاگاداری بۆ سەرچاوە تورکییەکان. لە تورکیادا ئەدەبیاتی مێژووی ئیسلام شارەکە هەمیشە بە «Kurtuba» دەنووسێت (بۆ نموونە ئینسیکلۆپیدیای ئیسلامی TDV). ئەم ڕێنووسە هەڵە نییە، بەڵام کاریگەرییەکی لاوەکی هەیە: خوێنەری تورکیزان بەرەو ئەو هەستە دەبات کە پەیوەندییەک لەگەڵ «کورد» هەبێت. کاتێک شێوە ڕەسەنەکان ببینرێن (لاتینی Corduba، عەرەبی قرطبة، ئیسپانی Córdoba)، ئەو هەستە یەکسەر دەڕەوێتەوە.
7. بۆچی «Cord-» ئاشنا دێتە گوێ؟
ئەم هەستە بێ بنەما نییە، بەڵام بۆ ناونیشانی هەڵە دەچێت. لە مێژووی کورددا بە ڕاستی ناوی کۆن بە دەنگی «Kord-/Kard-» هەن:
کەواتە دەنگی «Cord-» لە جوگرافیای کوردستاندا بە ڕاستی هەیە، بەڵام ئەم دەنگە ناگاتە Corduba ی ئیسپانیا. دەنگی لەیەکچوو لە دوو شوێنی جیاوازدا بەڵگەی خزمایەتی زمان نییە. وشەی تورکی «kar» (بەفر) و وشەی ئینگلیزی «car» (ئۆتۆمبێل) نزیکەی وەک یەک دەوترێن؛ کەچی هیچ پەیوەندییەکیان نییە.
8. هاوکێشەی «کاردوخی = کورد»یش جێی مشتومڕە
لێرەدا دەبێت ڕاستگۆ بین. ئەمە یەکێکە لە ئاڵۆزترین دۆسیە زمانەوانییەکانی مێژووی کورد. هەر سێ لایەنەکە دەخەینە سەر یەک مێز.
تێز: خوێندنەوەی بەردەوامیخواز
G. R. Driver لە وتاری «The Name Kurd and its Philological Connexions» (1923) دا زنجیرەیەک لە نێوان سومەری Karda، ئاسووری Qurṭie، یۆنانی Karduchoi و وشەی «کورد» دادەنێت. خودی درایڤەریش دان بەوەدا دەنێت کە بەهۆی نادڵنیایی دەنگەکانی زمانی سومەرییەوە زنجیرەکە «دڵنیا نییە».
مێهرداد ئیزادی لە کتێبی The Kurds: A Concise Handbook (1992) دا هەمان هێڵ درێژ دەکاتەوە: تۆماری Kurti ی نزیکەی 1100 پ.ز بە «کۆنترین تۆماری ناوی کورد» دادەنێت و مۆدێلێکی چینچینی بەردەوامی پێشنیار دەکات کە دەگاتەوە چینی هوری و هەڵەف.
دژە تێز: خوێندنەوەی فیلۆلۆژی توند
تیۆدۆر نۆلدەکە هەر لە کۆتایی سەدەی نۆزدەدا ئەم پەیوەندییەی ڕەت کردەوە. بە بۆچوونی ئەو، «کورد» لە شێوەیەکی کۆنتری «kurt»ەوە دێت و ئەم شێوەیە لە یۆنانیدا وەک Κύρτιοι (Kyrtioi) دەردەکەوێت.
D. N. MacKenzie لە وتاری «The Origins of Kurdish» (1961) دا دەڵێت هەڵبژاردنی کاردوخی تەنیا لەسەر لێکچوونی ڕواڵەتی دەنگ وەستاوە و لە سەرچاوە کلاسیکییەکانی پێش زایین تاکە ئاماژەی ڕوون بۆ کورد Kyrtioi ی پۆلیبیۆس و لیڤیوس و سترابۆنە.
گارنیک ئاساتریان لە وتاری «Prolegomena to the Study of the Kurds» (گۆڤاری Iran and the Caucasus، 2009) دا ئەم پەیوەندییە بە «بەسەرچوو» ناو دەبات و دەڵێت لە دەقە پەهلەوییەکاندا وشەی «kurt» هێشتا ناوی نەتەوەیەک نەبوو، بەڵکو ناولێنانێکی کۆمەڵایەتی بوو بە مانای «کۆچەر، خێوەتنشین، شوان».
ئینسیکلۆپیدیا ئیرانیکا (ماددەی «Gordyene»، نووسینی Michał Marciak) بە ڕوونی دەنووسێت: ڕەگی «Qardū» خزمی ڕەگی «Kurd-» نییە؛ بۆیە گۆردیێنی کۆن و خەڵکەکەی ناتوانرێن بە باوباپیرانی کوردانی ئەمڕۆ دابنرێن.
سەنتەز
سێ شت پێکەوە دەتوانن ڕاست بن و بە ئەگەری زۆر وایە.
یەکەم، ئاساتریان دادوەرێکی بێلایەن نییە. خۆی سەرنووسەری گۆڤارەکەیە و هەڵوێستی پۆلێمیکی بەرامبەر بە کوردناسی بەڵگەدارە؛ تەنانەت کتێبەکەی ئیزادی بە «فانتازمی» ناو دەبات. ئەمە بەڵگەکانی پووچەڵ ناکاتەوە، بەڵام ناکرێت وەک تاکە دەنگ وەربگیرێت.
دووەم، ئیزادیش لەم خاڵە تایبەتەدا لاوازە. مۆدێلی بەردەوامییەکەی زۆر ئازایانەیە و پاڵپشتە زمانەوانییەکەی زۆر جار لە لێکچوونی دەنگ تێناپەڕێت. هێزی ڕاستەقینەی ئیزادی لە جوگرافیا و دیمۆگرافیا و سەردەمبەندی مێژووی کوردستاندایە، نەک لە ئیتیمۆلۆژیای پەتیدا.
سێیەم و بۆ ئەم ڕاپۆرتە یەکلاکەرەوە: مرۆڤ لە هەر لایەکی ئەم مشتومڕەدا بوەستێت، ئەنجامەکە ناگۆڕێت. نە درایڤەر، نە ئیزادی، نە نۆلدەکە، نە ماکێنزی، نە ئاساتریان؛ هیچ کامیان پەیوەندییەک بە نیمچە دوورگەی ئیبێریاوە پێشنیار ناکات. بەخشندەترین وەشانی خوێندنەوە بەردەوامیخوازەکەش لە هێڵی زاگرۆس-تۆرۆس، میزۆپۆتامیای سەروو و قەوقاز دەرناچێت.
9. ئایا لە ئەندەلوسدا کورد هەبوو؟
ئەمە پرسیارێکی جیاواز و ڕەوایە. وەڵام: هیچ بەڵگەیەکی تۆمارکراو نییە.
سوپای فەتحی ساڵی 711 لە بەربەرەکانی تارق کوڕی زیاد و پاڵپشتییە عەرەبییەکانی موسا کوڕی نوسەیر پێک هاتبوو. جوندە شامییەکەی بەلج کوڕی بشر، کە لە ساڵی 741 گەیشتە ئەندەلوس و بوو بە بناغەی چینە «شامی»یەکە، لە پێنج ناوچەی سەربازی شامەوە هاتبوو: دیمەشق، ئوردون، قنسرین، حمس و فەلەستین؛ هەروەها میسر. جەزیرە، کە ناوچەی سەرەکی کوردنشین بوو، لەم لیستەدا نییە.
پۆلێنبەندی ستانداردی کۆمەڵگەی ئەندەلوس ئەمەیە: عەرەب (بەلەدی و شامی)، بەربەر، موەلەد (خۆماڵییە موسڵمانبووەکان)، سەقالیبە (کۆیلە سەربازە ئەوروپییەکان)، مۆزاراب (مەسیحییە خۆماڵییەکان) و جوولەکە. کورد لە هیچ کام لەم لیستانەدا نییە.
خاڵە سەرنجڕاکێشەکە ئەمەیە: تەنانەت ماددەی «Kurtuba» ی ئینسیکلۆپیدیای ئیسلامی TDV ش، کە دانیشتووانی شارەکە دەژمێرێت (عەرەب، فرەنک، سلاڤ، شامی، بەربەر، ڕۆم، گۆت، ئیسپانی-ڕۆمانی و ڕەشپێستانی ڕۆژئاوای ئەفریقا)، باسی کورد ناکات. کەواتە نەبوونی کورد هەڵبژاردەی سەرچاوەیەکی لایەنگر نییە؛ بۆشاییەکی بەردەوامە لە هەموو خێزانە سەرچاوەکاندا.
لە سەرچاوە سەرەتاییەکاندا کەسێکی ئەندەلوسیش بە نازناوی «الكردي» نەدۆزراوەتەوە.
10. دۆسیەی زریاب: ئیدیعا بەربڵاوەکە ئەمەیە
زانینی ئەمە بە سوودە، چونکە لە ئینتەرنێتی تورکیدا گێڕانەوەیەک هەیە کە زۆر لە ئیدیعای ناوی شارەکە بەربڵاوترە: «زریاب کورد بوو.»
زریاب (ئەبولحەسەن عەلی کوڕی نافیع، مردن: 857) مۆسیقاژەن و پیاوی کولتوور بوو؛ لە بەغداوە چوو بۆ قورتوبە. دەوترێت ئەو عوود و شێوازی جلوبەرگ و ئادابی سفرەی بۆ ئەندەلوس برد.
بڵاوکراوە پۆپیولەرە تورکییەکان زۆر جار وەک «زریابی کورد» باسی دەکەن. پاڵپشتەکانیان لاوازن:
بەبێ ئاماژە بە سەرچاوە دەڵێن «زۆربەی سەرچاوە ئینگلیزی و ئیسپانییەکان بە کورد دایدەنێن».
سووکایەتییەکی شیعری ڕکابەرێک (ئەبو دولامە) بە «باوباپیرە کوردەکانت» وەک بەڵگەی ڕەچەڵەک وەردەگرن. کەچی جنێوی ناو هۆنراوە بەڵگەنامەی ناسنامە نییە.
شوێنپێی ئیدیعای «کورد» لە ویکیپیدیای ئینگلیزیدا دەگەڕێتەوە بۆ تاکە سەرچاوەیەک: John Gill، کتێبی Andalucía: A Cultural History (2008)، لاپەڕە 81. ئەمە کتێبێکی گەشت و کولتووری پۆپیولەرە، نەک لێکۆڵینەوەیەکی ئەکادیمی.
بەرامبەر بەمە، لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکە شتێکی تر دەڵێت. Dwight Reynolds لە وتارەکەیدا (2008) نیشان دەدات کە سەرچاوە سەرەتاییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست (ئیبن عەبدڕەبیهی، ئیبن حەییان) زریاب بە «ئەسوەد» (ڕەشپێست یان زۆر تۆخ) وەسف دەکەن و تێزی «فارسی» ش بە دروستکراوێکی دواتر دادەنێت. لە ماددەی «Ziryâb» ی TDV شدا تەنیا دوو ئەگەر هەیە: فارسی (لاواز) یان ئەفریقی (بەهێزتر)؛ ئەگەری کوردی تێیدا نییە. لە فەرهەنگە بایۆگرافییە عەرەبییەکانی سەردەمی ناوەڕاستدا نازناوی «الكردي» بە زریاب نەدراوە.
کورتەی ئەم بەشە: پرسیارە ڕاستەقینەکەی شایانی گفتوگۆ لەسەر ئەندەلوس ناوی شارەکە نییە، بەڵکو ناسنامەی زریابە. لەوێش تێزی کوردبوون هەتا ئێستا بێ بەڵگەیە.
11. تێبینی مێتۆد: ئەم جۆرە ئیدیعایانە چۆن تاقی دەکرێنەوە؟
بۆ هەر ئیدیعایەکی جۆری «ناوی فڵان شوێن لە فڵان گەلەوە دێت» سێ هەنگاو بەسە:
کۆنترین شێوەی نووسراو بدۆزەوە. نەک ڕێنووسی ئەمڕۆی تورکی یان ئینگلیزی، بەڵکو شێوە ڕەسەنەکە. بۆ کۆردۆبا ئەمە دراوەکانی سەدەی دووی پێش زایینە.
وشەکە لە شوێنی دروست دابەش بکە. لە ناوی شوێنەکاندا پاشگر زۆر جار لە کۆتاییدایە. بەبێ جیاکردنەوەی «-uba»، بینینی «کورد» لە Corduba دا وەک بینینی «کوردستان»ە لەناو «پاکستان»دا.
پەنجەرەی کات بپشکنە. پەیوەندییە ئیدیعاکراوەکە کەی مومکین بوو؟ ئەگەر ناوەکە پێش ئەو کاتە تۆمار کرابێت، ئیدیعاکە هەر لە سەرەتاوە دەکەوێت.
12. چی نازانین
بۆ ڕاستگۆیی: ئەمانە سنوورەکانی ئەم ڕاپۆرتەن.
مانای تەواوی ڕەگی «Cord-» نەزانراوە. تێزی Certis بەهێزترینە بەڵام یەکلاکەرەوە نییە، چونکە زمانی توردیتانی هێشتا بە تەواوی نەخوێنراوەتەوە. خودی Rodríguez Ramos یش دڵنیایی تەواو ئیدیعا ناکات.
مانای پاشگری «-uba» جێی مشتومڕە: «ئاو» یان «شار» یان پاشگرێکی گشتی شوێن. بوونی پاشگرەکە جێی مشتومڕ نییە؛ ماناکەی جێی مشتومڕە.
لە کۆردۆبادا دراو یان نووسراوێکی پێش ڕۆمانی بە ئەلفوبێی ئیبێری یان فینیکی نەدۆزراوەتەوە کە ناوەکەی تێدا بێت. ئەمە بۆشاییەکە؛ بەڵام لە ئەدەبیاتی دراوناسیدا قبووڵ کراوە کە ناوی سەر دراوە لاتینییەکان هەر ناوە خۆماڵییەکەیە.
بەرواری دامەزراندنەکەی مارسێلوس (169-168 پ.ز، 152-151، یان تەنانەت ئاوەدانکردنەوەیەکی سەردەمی ئۆگۆستۆس) هێشتا جێی مشتومڕە.
هیچ کام لەم نادڵنیاییانە دەرگا بۆ تێزی «کورد» ناکاتەوە. مشتومڕەکە بە تەواوی لەناو زمانە خۆماڵییەکانی نیمچە دوورگەی ئیبێریادا دەسووڕێتەوە.
ئەنجام
ناوی کۆردۆبا پەیوەندی بە وشەی «کورد»ەوە نییە و نزیکەی هەشت سەدە پێش ئیسلام لە بەڵگە نووسراوەکاندا هەیە. ڕەگی ناوەکە دەگەڕێتەوە بۆ زمانە پێش ڕۆمانییەکانی خودی ئیبێریا؛ بە ئەگەری زۆر بۆ ناوە خۆماڵییەکەی ڕووباری گوادالکیڤیر. ئەو لێکچوونەی لە نووسینی تورکی «Kurtuba»ەوە دروست دەبێت، ڕێکەوتێکی ئەلفوبێیە، نەک پەیوەندییەکی مێژوویی.
سەرچاوەکان
سەرچاوە دێرینەکان
Titus Livius, Ab Urbe Condita 28.22 («Baetim fluvium, quem incolae Certim appellant»).
زینۆفۆن (Xenophon), Anabasis 3.5.15-17؛ 4.1.3-4.3.2 (کاردوخییەکان).
پۆلیبیۆس (Polybius), Historiai 5.52 (Kyrtioi).
یولیوس قەیسەر (Julius Caesar), De Bello Civili 2.19؛ 2.21 (Cordubae، Cordubam).
سترابۆن (Strabo), Geographika 3.2.1 (Κόρδυβα)؛ 11.13.3 و 15.3.1 (Kyrtioi)؛ 16.1.24-25 (Gordyene).
پلینیوسی گەورە (Plinius), Naturalis Historia 3.10 («Corduba colonia Patricia cognomine»).
بەتلەمیوس (Ptolemaios), Geographia 2.4 (بایتیکا) و 5.12.2 (Gordyene).
ئیتیمۆلۆژیا و شوێنەوارناسی کۆردۆبا
Knapp, Robert C. (1983), Roman Córdoba, University of California Press. (یەکەم شێوەی تێزی Certis + -uba.)
Rodríguez Ramos, Jesús (2024), «Una etimología para Córdoba, Tartessos, Taršiš y algunas cuestiones de lengua turdetana», گۆڤاری Antiquitas 36. تۆماری Dialnet: dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=9262972
Ruiz Bueno, Manuel D. و Rubio Valverde, Manuel (2022), گۆڤاری Antiquitas 34. (پەیوەندی کۆلۆنیای ڕۆمانی و شوێنە خۆماڵییەکە.)
Canto, Alicia M. (1991), «Colonia Patricia Corduba: nuevas hipótesis sobre su fundación y nombre», گۆڤاری Latomus 50/4, لاپەڕە 846-857.
Villar, Francisco: لێکۆڵینەوەکانی لەسەر هایدرۆنیمیای پێش مێژووی ئیبێریا (ڕەگی kar-/kort-).
Conde, José Antonio (1799): پێشنیاری فینیکی qart ṭūbah «شاری باش». (گرنگی مێژوویی هەیە؛ ئەمڕۆ قبووڵ ناکرێت.)
Seybold, C. F. و Ocaña Jiménez, Manuel: بۆچوونی بەرامبەر؛ ناوەکە «سامی نییە، ئیبێری کۆنە».
Cordópolis / eldiario.es, «El origen del nombre de Córdoba»: cordopolis.eldiario.es
Tesorillo, کاتالۆگی دراوخانەکانی هیسپانیا، ماددەی CORDVBA: tesorillo.com/hispania/2latinas1.htm
ویکیپیدیای ئیسپانی، «Córdoba (España)»، بەشی Toponimia.
مشتومڕی ناوی کورد و کۆردوێن
Driver, G. R. (1923), «The Name Kurd and its Philological Connexions», Journal of the Royal Asiatic Society 55/3, لاپەڕە 393-403.
Nöldeke, Theodor (1898): داڕشتنی Kurd < kurt < Kyrtioi. (لە Asatrian 2009، لاپەڕە 26، پەراوێزی 31 گێڕدراوەتەوە.)
MacKenzie, D. N. (1961), «The Origins of Kurdish», Transactions of the Philological Society 60, لاپەڕە 68-86.
Minorsky, Vladimir (1927 و دواتر), «Kurds, Kurdistan», Encyclopaedia of Islam.
Izady, Mehrdad R. (1992), The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis.
Asatrian, Garnik (2009), «Prolegomena to the Study of the Kurds», Iran and the Caucasus 13, لاپەڕە 1-58.
Marciak, Michał, «GORDYENE»؛ Schmitt, Rüdiger, «CYRTIANS» (2013)؛ Dandamayev, Muhammad, «CARDUCHI»: هەر سێ لە Encyclopaedia Iranica.
James, Boris (2014), «Arab Ethnonyms (ʿAjam, ʿArab, Badū and Turk): The Kurdish Case...», Iranian Studies 47/5.
ئەندەلوس و زریاب
Reynolds, Dwight (2008), «Al-Maqqarī's Ziryāb: The Making of a Myth», Middle Eastern Literatures 11/2.
ئینسیکلۆپیدیای ئیسلامی TDV، ماددەکانی «Kurtuba» و «Ziryâb»: islamansiklopedisi.org.tr
Gill, John (2008), Andalucía: A Cultural History, Oxford University Press, لاپەڕە 81. (تاکە پاڵپشتی پۆپیولەری ئیدیعای «کورد» بوونی زریاب؛ لێکۆڵینەوەیەکی ئەکادیمی نییە.)
تێبینی ڕەخنەی سەرچاوە
لەم ڕاپۆرتەدا کێشی سەرەکی درایە ئەدەبیاتی ئەکادیمی ئینگلیزی و ئیسپانی. سەرچاوە تورکییەکان تەنیا لە بەشی مێژووی ئەندەلوسدا بەکار هاتوون و لەوێشدا کێشەی ڕێنووسی «Kurtuba» بە ڕوونی نیشانە کراوە. لە مشتومڕی ناوی کورددا هەم باڵی بەردەوامیخواز (Driver، Izady) و هەم باڵی فیلۆلۆژی توند (Nöldeke، MacKenzie، Asatrian) لە سەرچاوەکانی خۆیانەوە گێڕدراونەتەوە؛ هەڵوێستە پۆلێمیکەکەی ئاساتریانیش بە جیا نیشانە کراوە.