Gelo navê Cordobayê ji peyva «Kurd» tê? Tomarên beriya Îslamê çi dibêjin?
Mijara vê gotarê: bajarê Cordoba yê Spanyayê. Ev bajar di dîroka Îslamê de bi navê xwe yê Erebî Qurtube (قرطبة) tê nasîn. Demekê paytexta Dewleta Emewî ya Endulusê bû. Ev gotar bersiva du pirsan dide:
Gelo têkiliya vî navî bi peyva «Kurd» re heye?
Gelo ev nav beriya Îslamê (beriya fetha misilmanan a sala 711an) ji bo vî bajarî dihat bikaranîn?
KURTE
Bersiva pirsa yekem: na. Di navbera navê «Cordoba» û peyva «Kurd» de tu girêdaneke zimanî nîne. Di lîteratura akademîk de yek pispor jî vê îdiayê nake. Îdia tenê xwe dispêre şibîna dengan; loma di zanistê de jê re «etîmolojiya gelêrî» (folk etymology) tê gotin, ango kokeke çewt a ku tenê ji şibîna rûxarî çêdibe.
Bersiva pirsa duyem: erê, ev nav ji Îslamê gelekî kevntir e. Di nîvê sedsala 2an a berî zayînê de (168-151 BZ) li diravxaneya Cordubayê diravên bronz hatine derxistin; li ser wan CORDVBA nivîsandî ye. Julius Caesar di vegotina xwe ya şerê navxweyî de (49-45 BZ) navê bajêr wek «Cordubae» û «Cordubam» bi kar tîne. Strabonî (nêzîkî 7 BZ) ev nav bi Yewnanî wek Κόρδυβα nivîsî. Di Naturalis Historia ya Pliniusê Mezin de (77 PZ) «Corduba colonia Patricia cognomine» hatiye tomarkirin. Ango ev nav bi qasî 800 salan beriya fetha misilmanan (711) di belgeyên nivîskî de heye.
Avaniya navî bi xwe jî vê rastiyê piştrast dike. «Corduba» ne peyveke yekpare ye: Cord + uba. Paşgira «-uba/-oba» di navên cihên beriya Romayê yên başûrê Îberyayê de gelek caran dubare dibe: Onuba (îro Huelva), Ossonoba (îro Faro), Salduba û Maenuba. Ji bo ku mirov di navî de «Kurd» bibîne, divê peyvê ji cihê çewt biqetîne.
Etîmolojiya îro ya herî bihêz (Robert Knapp 1983; Jesús Rodríguez Ramos 2024) ev e: navê xwecihî yê çemê Guadalquivir «Certis» bû; Titus Liviusî ev nav tomar kir. Certis + uba ango «bajarê li ber çem». Certuba di Latînî de bû Corduba.
Aliyê Erebî jî pirsê safî dike. Tîpên koka Qurtube (قرطبة): q-r-ṭ-b. Tîpên koka «Kurd» (كرد): k-r-d. Di navbera wan de tu tîpeke hevpar nîne; tîpa yekem jî cuda ye (ق û ك). Ev şibîn tenê di nivîsandina Tirkî de çêdibe, çimkî Tirkî her du tîpên Erebî bi heman «k»yê dinivîse. Ev rasthatineke alfabeyê ye, ne girêdaneke dîrokî ye.
Û ya dawî: li Endulusê (711-1492) tu nifûseke Kurd a belgekirî nîne. Ne yekîneyeke leşkerî ya Kurd hatiye tomarkirin, ne jî kesekî Endulusî yê bi nasnavê «el-Kurdî».
1. DU PIRS, DU BERSIV
Ev her du pirs ji hev cuda ne, lê bersivên wan hevdu xurt dikin:
Gelo ev nav beriya Îslamê hebû? Bi awayekî teqez erê; delîl gelek in û ji destê yekem in.
Gelo têkiliya navî bi peyva «Kurd» re heye? Na; tu delîl nîne.
Bi rastî bersiva pirsa yekem pirsa duyem jî safî dike. Derfeta dîrokî ya tekane ji bo gihîştina Kurdan a Nîvgirava Îberyayê fetha Îslamî ye (711). Ku nav heşt sedsalan beriya wê dîrokê hatibe tomarkirin, îdia ji bingehê ve hildiweşe.
2. TOMARÊN BERIYA ÎSLAMÊ
Bi rêza demê, ji kevn ber bi nû ve:
Ji bilî van, sê nivîskarên navdar ên Romayî li Cordubayê ji dayik bûne: Senecayê Mezin, Senecayê Biçûk û helbestvan Lucanus. Piştî sala 45an BZ bajar bû Colonia Patricia Corduba û bû paytexta parêzgeha Baetîcayê.
Şahidiya diravan ji hemûyan giringtir e. Li gorî katalogên diravxaneyên Hispanyayê, diravên biçûk ên bronz ên nîvê sedsala 2an a BZ navê xwecihî diparêzin: CORDVBA. Ango Romayiyan ev nav îcad nekir; wan navekî heyî dît û ew bi tîpên Latînî nivîsî. Nav ji Romayê bi xwe jî kevntir e.
3. WARGEH JI ROMAYÊ JÎ KEVNTIR E
Li girê «Colina de los Quemados» (Girê Şewitiyan) ê Cordobaya îro, arkeologan wargeheke Tartessî-Turdetanî vedît ku digihîje Serdema Bronzê. Kolandinên yekem di sala 1964an de di bin rêveberiya Rafael Castejón de ji aliyê Juan Bernier û Javier Fortea ve hatin kirin; yên sala 1966an jî ji aliyê José María Luzón û Diego Ruiz Mata ve. Di sedsalên 5 û 4an ên BZ de ev der li herêmê yek ji navendên belavkirina seramîka Yewnanî bû.
Li gorî Strabon, nêzîkî salên 169-168an BZ (li gorî hin dîroknasan 152-151) prokonsul Marcus Claudius Marcellusî bajar «damezrand». Arkeolojiya nûjen vê wêneyê rast dike: Marcellusî li ser erdeke vala bajarek ava nekir; koloniyeke Romayî bi qasî 750 metreyan dûrî wargeha xwecihî damezrand û her du wargeh demekê li kêleka hev man. Antonio Monterroso Checa ji Zanîngeha Cordobayê gaveke din diavêje û dibêje ku «damezrandin» bi rastî jinûvedamezrandineke sembolîk a wargeha heyî bû (2026; pêşniyareke nû ye û hîn nîqaşbar e).
Dîtineke berevajî jî heye
Alicia M. Canto (Latomus, 1991) dibêje ku peyva «ktisma» ya Strabon ne «damezrandina ji sifirê» ye, lê «avakirina bajarî» ye. Li gorî wê, dibe ku ew Marcellus biraziyê Augustus be (m. 23 BZ). Ev nîqaş dîroka damezrandinê digire, ne kevnbûna navî: çi dîtin rast be jî, li ser diravên sedsala 2an a BZ jixwe CORDVBA nivîsandî ye.
4. AVANIYA NAVÎ: ÇIMA NE «KURD» E
Dilê mijarê li vir e.
«Corduba» ne peyveke yekpare ye. Paşgira wê «-uba» (li hin deran «-oba») di navên cihên beriya Romayê yên başûrê Îberyayê de hêmaneke dubarebûyî ye:
Onuba : îro Huelva
Ossonoba : îro Faro, li Portûgalê
Salduba : li Baetîcayê; cihê wê yê teqez ne diyar e, bi piranî li dora Marbellayê tê danîn
Maenuba : li nêzîkî Malagayê, bi çemekî bi heman navî re
Corduba : Cordoba
Hemû ev cih li ber avê ne: derya, çem an jî delav. Loma zimannas ji paşgira «-uba» re maneya «av» an «bajar, wargeh» didin.
Mînakeke sade
Peyvên «Kurdistan», «Pakistan» û «Hindistan» heman paşgirê hildigirin: «-stan», ango «welat». Kes nabêje: «Stana Pakistanê û stana Kurdistanê yek in, nexwe Pakistan bi eslê xwe Kurdî ye.» Paşgir paşgir e; mane di kokê de ye.
Di Corduba de paşgir «-uba» ye; «Cord-» dimîne. Ji bo vê kokê ravekirina herî bihêz ev e:
Teza Knapp û Rodríguez Ramos (ravekirina herî baş a îro)
Navê xwecihî yê çemê Guadalquivir di serdema beriya Romayê de Certis bû. Titus Liviusî ev nav tomar kir (Ab Urbe Condita 28.22: «Baetim fluvium, quem incolae Certim appellant», ango «çemê Baetis, ê ku xwecih jê re dibêjin Certis»). Certis + uba = «bajarê Certis», ango «bajarê li ber çem». Forma Certuba di Latînîkirinê de bû Corduba.
Robert Knappî ev tez di sala 1983an de pêşkêş kir (Roman Córdoba); çil salan ev tez winda ma. Di sala 2024an de Jesús Rodríguez Ramosî ji Zanîngeha Barcelonayê ev tez di kovara Antiquitas de ji nû ve parast û jê re got «muy plausible y la mejor existente, con gran diferencia» (gelekî maqûl û bi ferqeke mezin ya herî baş a heyî).
Pêşniyarên din ên cidî jî «Cord-» ji kokeke xwecihî rave dikin. Francisco Villar hêmana kar-/kort- (bi maneya «kevir, zinar») pêşniyar dike; li gorî vê xwendinê nav tiştekî wek «cihê zinarî yê li ber çem» e.
Di tu pêşniyaran de «Kurd» nîne û ev ne rasthatin e. Ji bo ku «Kurd» bikeve nav navî, divê mirov peyvê wek Kurd + uba biqetîne. Paşê divê rave bike ka dengdêra kîteya yekem (o/u) ji ku hatiye û çima hemû bajarên cîran heman paşgirê hildigirin. Tu zimannasî ev nekiriye, çimkî nayê kirin.
5. TEZA FENÎKÎ: NAVDAR LÊ QELS
Tezeke din a berbelav dibêje ku nav ji zimanê Fenîkî tê: Qart-Ṭūba, ango «bajarê baş». Ev tez cara yekem di sala 1799an de ji aliyê José Antonio Conde ve hat pêşkêşkirin û hîn jî di rêberên turîstîk û blogan de digere.
Pisporên nûjen vê tezê qebûl nakin. Formula C. F. Seybold û Manuel Ocaña Jiménez di lîteraturê de tim tê dubarekirin: nav «bi teqezî ne Samî ye, lê Îberî yê kevn e».
Guhertoyeke din jî heye: «Kart-Juba». Li gorî vê îdiayê, fermandarê Kartacayê Hamilcar Barcasî nêzîkî 230 BZ ev nav ji bo rûmeta generalekî Numîdî (Juba) li bajarî kir. Ji bo vê jî tu çavkaniyeke seretayî nîne.
Çima ev giring e? Çimkî mekanîzmaya etîmolojiya gelêrî tim bi heman awayî dixebite: peyveke dengwekhev tê dîtin, maneyek jê re tê çêkirin, paşê çîrokeke dîrokî lê tê zêdekirin. «Qart-Tuba» û «Kurd-uba» du guhertoyên heman çewtiyê ne.
Wîkîpediyaya Spanî bi eşkereyî dibêje: li ser maneya etîmolojîk a navê bajêr hîn jî lihevkirineke zanistî nîne. Lihevkirin nîne; lê di tu aliyê vê nîqaşê de Kurd nînin.
6. ALIYÊ EREBÎ: TÎPÊN KOKÊ LI HEV NAKIN
Zimanê Erebî peyvan ji tîpên kokê ava dike. Tîpên kokê wek kevirên bingehê yên xaniyekî ne: dibe ku rengê dîwaran bişibe hev, lê eger bingeh cuda bin, xanî cuda ne.
Tu tîpeke kokê ya hevpar nîne. Tîpa yekem jî cuda ye: yek qaf e (ق), ya din kaf e (ك). Ji bo kesê ku Erebî dizane, ev her du peyv ji hev gelekî dûr in.
Nexwe ev şibîn ji ku tê? Ji nivîsandina Tirkî
Di alfabeya Tirkî de tenê tîpeke «k» heye; her du tîpên Erebî ق û ك bi heman tîpê tên nivîsandin. Loma Qurtube di Tirkî de dibe «Kurtuba» û ji çavan ve dişibe peyva «Kürt». Di Spanî de («Córdoba») û di Erebî de (قرطبة) ev şibîn nîne. Ew tenê ji alfabeya Tirkî çêdibe.
NÎŞEYEK LI SER ÇAVKANIYÊN TIRKÎ. Lîteratura Tirkî ya dîroka Îslamê bajêr hema hema her tim wek «Kurtuba» dinivîse (mînak: maddeya «Kurtuba» ya Ansîklopediya Îslamê ya TDVyê). Ev nivîsandin ne çewt e, lê bandoreke aliyî heye: xwendevanê Tirkî ber bi têkiliya Kürt/Kurtuba ve dikişîne. Nêrînek li formên resen (Latînî Corduba, Erebî قرطبة, Spanî Córdoba) wê têkiliyê tavilê belav dike.
7. ÇIMA «CORD-» NAS XUYA DIKE?
Ev hest ne vala ye, lê li deriyê çewt dixe. Di dîroka Kurdan de bi rastî navên kevn ên bi dengê «Kord-/Kard-» hene:
Ango dengê «Cord-» di erdnîgariya Kurdistanê de bi rastî heye. Lê ev deng nagihîje Cordubaya Spanyayê. Dengên wekhev li du cihên cuda ne delîla xizmatiya zimanan in. Peyva Tirkî «kar» (berf) û peyva Îngilîzî «car» (erebe) hema hema wek hev tên gotin; tu têkiliya wan bi hev re nîne.
8. HEVKÊŞEYA «KARDUCHOI = KURD» JÎ NÎQAŞBAR E
Li vir divê em rastgo bin. Ev mijar di dîroka Kurdan de yek ji dosyayên zimanî yên herî nîqaşbar e. Divê her sê alî li ser heman maseyê bin.
TEZ: xwendina berdewamîparêz
G. R. Driverî di gotara xwe «The Name Kurd and its Philological Connexions» (1923) de zincîrek di navbera Sumerî Karda, Asûrî Qurṭie, Yewnanî Karduchoi û peyva «Kurd» de danî. Driverî bi xwe jî destnîşan kir ku ji ber nediyariya dengên Sumerî ev zincîr «ne teqez e».
Mehrdad Izady di pirtûka xwe The Kurds: A Concise Handbook (1992) de heman xetê didomîne: tomara Kurti ya nêzîkî 1100 BZ wek «tomara herî kevn a navê Kurd» destnîşan dike; Karduchoi wek yek ji wan koman bi cih dike ku paşê ketine nav hewza etnîkî ya Kurdan; û modeleke berdewamiyê ya çîn bi çîn pêşniyar dike ku digihîje çînên Halaf û Hurriyan.
ANTÎTEZ: xwendina fîlolojîk a mînîmalîst
Theodor Nöldekeyî hîn di dawiya sedsala 19an de ev girêdan red kir. Li gorî wî «Kurd» ji formeke kevntir (kurt) tê; ev form di Yewnanî de wek Κύρτιοι (Kyrtioi) xuya dibe.
D. N. MacKenzieyî di gotara xwe «The Origins of Kurdish» (1961) de nîşan da ku hevkêşeya Karduchoi tenê xwe dispêre şibîna rûxarî ya dengan. Li gorî wî, di çavkaniyên klasîk ên beriya zayînê de îşareta zelal a tekane ji bo Kurdan Kyrtioi ne: li ba Polybios, Livius û Strabon.
Garnik Asatrian di gotara xwe «Prolegomena to the Study of the Kurds» (Iran and the Caucasus, 2009) de vê girêdanê «kevnbûyî» îlan dike. Ew dibêje ku di metnên Pehlewî yên beriya Îslamê de peyva kurt hîn ne navê neteweyekê bû, lê etîketeke civakî bû: «koçer, konnişîn, şivan».
Gotara «Gordyene» ya Encyclopaedia Iranica (Michał Marciak) bi zelalî dibêje: koka kevn Qardū ne xizma koka Kurd- e; loma nabe ku Gordyeneya antîk û gelê wê wek bav û kalên Kurdên îro bên hesibandin.
SENTEZ
Sê tişt dikarin bi hev re rast bin û bi îhtimaleke mezin wisa ne.
Yekem: Asatrian ne hakemekî bêalî ye. Ew edîtorê kovara Iran and the Caucasus e û helwesta wî ya polemîk a li hember kurdolojiyê belgekirî ye; ew pirtûka Izady wek «fantasmagorîk» bi nav dike. Ev rewş argumanên wî pûç nake, lê nayê wê maneyê ku divê ew wek dengê tekane bê wergirtin.
Duyem: Izady bi xwe jî di vê xala taybet de qels e. Modela wî ya berdewamiyê pir daxwazdar e û piştgiriya wê ya zimanî pir caran ji şibîna dengan wêdetir naçe. Hêza rastîn a Izady di erdnîgarî, demografî û dabeşkirina serdemên dîroka Kurdistanê de ye, ne di etîmolojiya pak de.
Sêyem û ji bo vê gotarê biryarder: mirov li kîjan aliyê vê nîqaşê bisekine jî, encam naguhere. Ne Driver, ne Izady, ne Nöldeke, ne MacKenzie, ne jî Asatrian; tu kes girêdanekê bi Nîvgirava Îberyayê re pêşniyar nake. Guhertoya herî comerd a xwendina berdewamîparêz jî ji xeta Zagros-Torosê, Mezopotamyaya Jorîn û Qafqasyayê wêdetir naçe.
9. GELO LI ENDULUSÊ KURD HEBÛN?
Ev pirseke cuda û rewa ye. Bersiv: tu hebûneke Kurd a belgekirî nîne.
Artêşa fethê ya sala 711an ji Berberiyên di bin fermandariya Tariq ibn Ziyad de û ji hêzên Erebî yên Musa ibn Nusayr pêk dihat. Cunda Şamî ya Balc ibn Bişr di sala 741an de gihîşt Endulusê û bû bingeha çîna «Şamî». Ev cund ji pênc herêmên leşkerî yên Şamê dihat: Dimeşq, Urdun, Qinnesrîn, Homs û Filistîn; her wiha ji Misirê. Cezîre (Mezopotamyaya Jorîn), ango herêma ku nifûsa Kurd lê zêde bû, di vê lîsteyê de nîne.
Dabeşkirina etnîkî ya standard a civaka Endulusê wiha ye: Ereb (Beledî û Şamî), Berberî, Muweled (xweciyên misilmanbûyî), Seqalibe (leşker-koleyên Ewropî), Mozarab (xiristiyanên xwecihî) û Cihû. Kurd di tu yek ji van lîsteyan de nînin.
Xala balkêş ev e: maddeya «Kurtuba» ya Ansîklopediya Îslamê ya TDVyê jî, dema nifûsa bajêr dijmêre (Ereb, Frank, Slav, Şamî, Berberî, Rûm, Got, Spanî-Romayî û kesên çermreş ên ji rojavayê Afrîkayê), behsa Kurdan nake. Ango nebûna Kurdan ne tercîha çavkaniyeke aligir e; valahiyeke domdar e di hemû malbatên çavkaniyan de.
Di çavkaniyên seretayî de kesekî Endulusî yê bi nasnavê «el-Kurdî» jî nehatiye dîtin.
10. DOSYAYA ZIRYAB: ÎDIAYA KU BI RASTÎ DIGERE
Ev beş pêvekek e, çimkî vegotineke internetê ya Tirkî heye ku ji îdiaya navê bajêr gelekî berbelavtir e: «Ziryab Kurd bû.»
Ziryab (Ebû l-Hesen Elî ibn Nafî, m. 857) hunermendekî muzîkê bû ku ji Bexdayê çû Cordobayê. Tê gotin ku wî ûd, modaya nû û edebê sifreyê birin Endulusê.
Weşanên populer ên Tirkî bi berdewamî jê re dibêjin «Ziryabê Kurd». Delîlên wan qels in:
Bê çavkanî tê gotin ku «piraniya çavkaniyên Îngilîzî û Spanî dibêjin Kurd e».
Tinaza helbestvanekî reqîb (îşareta Ebû Dulame ya bi «bav û kalên te yên Kurd») wek belgeya nesebê tê wergirtin. Lê heqareta di helbestê de ne belgeya nasnameyê ye.
Şopa îdiaya «Kurd» a li ser Wîkîpediyaya Îngilîzî digihîje çavkaniyeke tekane: John Gill, Andalucía: A Cultural History (2008), r. 81. Ev pirtûkeke populer a geşt û çandê ye, ne xebateke akademîk e.
Lêkolîna akademîk a cidî tiştekî din dibêje. Dwight Reynolds di xebata xwe de (2008) nîşan dide ku çavkaniyên seretayî yên serdema navîn (Ibn Ebd Rebbîh, Ibn Heyyan) Ziryab wek reş an çermtarî (aswad) bi nav dikin. Reynolds teza «Farisî» jî wek avakirineke paşdemî dinirxîne. Maddeya «Ziryâb» a TDVyê jî tenê du îhtimalan pêşkêş dike: Farisî (qels) an Afrîkî (bihêztir); îhtimala Kurdî tê de nîne. Di ferhengên biyografîk ên Erebî yên serdema navîn de nasnavê «el-Kurdî» ji Ziryab re nehatiye dayîn.
Bi kurtî: pirsa bi rastî hêjayî nîqaşê ya li ser Endulusê ne navê bajêr e, lê nasnameya Ziryab e. Li wir jî teza Kurdbûnê heta îro bê delîl e.
11. NÎŞEYA METODÊ: ÎDIAYÊN WIHA ÇAWA TÊN CERIBANDIN?
Ji bo her îdiaya cureyê «navê cihê X ji gelê Y tê» sê gav bes in:
Forma nivîskî ya herî kevn bibîne. Ne nivîsandina îroyîn a Tirkî an Îngilîzî, lê forma resen. Ji bo Cordobayê ev diravên sedsala 2an a BZ ne.
Peyvê ji cihê rast biqetîne. Di navên cihan de paşgir bi piranî li dawiyê ye. Bêyî veqetandina «-uba», dîtina «Kurd» di Corduba de wek dîtina «Kurdistan» e di nav «Pakistan» de.
Pencereya demê kontrol bike. Têkiliya îdiakirî kengî mumkin bû? Eger nav beriya wê pencereyê hatibe tomarkirin, îdia di destpêkê de hildiweşe.
12. EM ÇI NIZANIN
Ji bo rastgoyiyê: ev sînorên vê gotarê ne.
Maneya teqez a hêmana «Cord-» ne diyar e. Teza Certis ya herî bihêz e lê ne teqez e, çimkî zimanê Turdetanî hîn bi têra xwe nehatiye deşîfrekirin. Rodríguez Ramos bi xwe jî îdiaya teqeziyê nake.
Maneya paşgira «-uba» nîqaşbar e: «av», «bajar» an paşgireke giştî ya cihan. Hebûna paşgirê ne nîqaşbar e; maneya wê nîqaşbar e.
Li Cordobayê dirav an nivîseke beriya Romayê ya bi alfabeya Îberî an Fenîkî ku nav lê hebe nehatiye dîtin. Ev valahiyek e; lê di lîteratura diravnasiyê de tê qebûlkirin ku diravên Latînî navê xwecihî diparêzin.
Dîroka damezrandina Marcellus (169-168 BZ, 152-151 an jî avakirineke serdema Augustus) hîn jî nîqaşbar e.
Tu yek ji van nediyariyan rê li ber teza «Kurd» xweş nake. Nîqaş bi tevahî di nav zimanên xwecihî yên Nîvgirava Îberyayê de digere.
ENCAM
Navê Cordobayê bi peyva «Kurd» re ne têkildar e û bi qasî heşt sedsalan beriya Îslamê di belgeyên nivîskî de heye. Koka navî digihîje zimanên beriya Romayê yên Îberyayê bi xwe; bi îhtimaleke mezin navê xwecihî yê çemê Guadalquivir e. Şibîna ku ji nivîsandina Tirkî «Kurtuba» çêdibe, rasthatineke alfabeyê ye, ne girêdaneke dîrokî ye.
ÇAVKANÎ
Çavkaniyên antîk
Titus Livius, Ab Urbe Condita 28.22 («Baetim fluvium, quem incolae Certim appellant»).
Ksenofon, Anabasis 3.5.15-17; 4.1.3-4.3.2 (Karduchoi).
Polybios, Historiai 5.52 (Kyrtioi).
Julius Caesar, De Bello Civili 2.19; 2.21 (Cordubae, Cordubam).
Strabon, Geographika 3.2.1 (Κόρδυβα); 11.13.3 û 15.3.1 (Kyrtioi); 16.1.24-25 (Gordyene).
Pliniusê Mezin, Naturalis Historia 3.10 («Corduba colonia Patricia cognomine»).
Klaudios Ptolemaios, Geographia 2.4 (Baetîca) û 5.12.2 (Gordyene).
Etîmolojî û arkeolojiya Cordobayê
Knapp, Robert C. (1983), Roman Córdoba, University of California Press. (Guhertoya yekem a teza Certis + -uba.)
Rodríguez Ramos, Jesús (2024), «Una etimología para Córdoba, Tartessos, Taršiš y algunas cuestiones de lengua turdetana», kovara Antiquitas 36. Tomara Dialnet: dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=9262972
Ruiz Bueno, Manuel D. û Rubio Valverde, Manuel (2022), kovara Antiquitas 34. (Li ser têkiliya koloniya Romayî û wargeha xwecihî.)
Canto, Alicia M. (1991), «Colonia Patricia Corduba: nuevas hipótesis sobre su fundación y nombre», kovara Latomus 50/4, r. 846-857.
Villar, Francisco: xebatên li ser hîdronîmiya pêşdîrokî ya Nîvgirava Îberyayê (hêmana kar-/kort-).
Conde, José Antonio (1799): pêşniyara Fenîkî qart ṭūbah «bajarê baş». (Ji aliyê dîrokê ve giring e; îro nayê qebûlkirin.)
Seybold, C. F. û Ocaña Jiménez, Manuel: formula berevajî; nav «bi teqezî ne Samî ye, lê Îberî yê kevn e».
Cordópolis / eldiario.es, «El origen del nombre de Córdoba»: cordopolis.eldiario.es
Tesorillo, kataloga diravxaneyên Hispanyayê, maddeya CORDVBA: tesorillo.com/hispania/2latinas1.htm
Wîkîpediyaya Spanî, «Córdoba (España)», beşa Toponimia.
Nîqaşa li ser etnonîma «Kurd» û Corduene
Driver, G. R. (1923), «The Name Kurd and its Philological Connexions», Journal of the Royal Asiatic Society 55/3, r. 393-403.
Nöldeke, Theodor (1898): derxistina Kurd < kurt < Kyrtioi. (Di Asatrian 2009 de, r. 26, nîşe 31, tê veguhastin.)
MacKenzie, D. N. (1961), «The Origins of Kurdish», Transactions of the Philological Society 60, r. 68-86.
Minorsky, Vladimir (1927 û pey re), «Kurds, Kurdistan», Encyclopaedia of Islam.
Izady, Mehrdad R. (1992), The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis.
Asatrian, Garnik (2009), «Prolegomena to the Study of the Kurds», Iran and the Caucasus 13, r. 1-58.
Marciak, Michał, «GORDYENE»; Schmitt, Rüdiger, «CYRTIANS» (2013); Dandamayev, Muhammad, «CARDUCHI»: her sê di Encyclopaedia Iranica de.
James, Boris (2014), «Arab Ethnonyms (ʿAjam, ʿArab, Badū and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm...», Iranian Studies 47/5.
Endulus û Ziryab
Reynolds, Dwight (2008), «Al-Maqqarī's Ziryāb: The Making of a Myth», Middle Eastern Literatures 11/2.
Ansîklopediya Îslamê ya TDVyê, maddeyên «Kurtuba» û «Ziryâb»: islamansiklopedisi.org.tr
Gill, John (2008), Andalucía: A Cultural History, Oxford University Press, r. 81. (Piştgiriya populer a tekane ya îdiaya Kurdbûna Ziryab; ne xebateke akademîk e.)
Nîşeya rexneya çavkaniyan
Di vê gotarê de giranî li ser lîteratura akademîk a Îngilîzî û Spanî ye. Çavkaniyên Tirkî tenê di beşa dîroka Endulusê de hatine bikaranîn; li wir jî pirsgirêka nivîsandina «Kurtuba» bi zelalî hatiye nîşankirin. Di nîqaşa li ser etnonîma «Kurd» de hem baskê berdewamîparêz (Driver, Izady) hem jî baskê fîlolojîk ê mînîmalîst (Nöldeke, MacKenzie, Asatrian) ji çavkaniyên xwe hatine veguhastin. Helwesta polemîk a belgekirî ya Asatrian jî cuda hatiye nîşankirin.