Córdoba adı "Kürt" sözcüğünden mi geliyor? İslam öncesi kayıtlar ne diyor?
Bu raporun konusu: İspanya'nın Córdoba şehri. Bu şehir, İslam tarihinde Arapça adıyla Kurtuba (قرطبة) olarak bilinir ve Endülüs Emevî Devleti'nin başkentiydi. Rapor iki soruya cevap veriyor:
Bu adın "Kürt" (Kurd) sözcüğüyle bir ilgisi var mı?
Bu ad, İslam'dan (Müslümanların 711'deki fethinden) önce de bu şehir için kullanılıyor muydu?
ÖZET
Birinci sorunun cevabı: hayır. "Córdoba" adının Kürt (Kurd) sözcüğüyle hiçbir dilbilimsel bağı yoktur. Akademik literatürde böyle bir tez ileri süren tek bir uzman bile bulunmuyor; iddia yalnızca ses benzerliğine dayanan bir halk etimolojisidir.
İkinci sorunun cevabı: evet, ad İslam'dan çok önce oradaydı. Corduba darphanesinde MÖ 2. yüzyıl ortasında (168-151) basılan bronz sikkeler üzerinde CORDVBA yazar. Julius Caesar, MÖ 49-45 arasındaki iç savaş anlatısında şehri "Cordubae" ve "Cordubam" diye anar. Strabon (MÖ 7 civarı) Κόρδυβα, Yaşlı Plinius (MS 77) "Corduba colonia Patricia cognomine" yazar. Yani ad, Müslüman fethinden (711) yaklaşık 800 yıl önce yazılı kayıttadır.
Adın iç yapısı da bunu doğrular. "Corduba" tek parça değildir: Cord + uba. Sondaki "-uba/-oba" eki, Roma öncesi Güney İberya (Tartessos/Turdetan) yer adlarında tekrar tekrar geçer: Onuba (bugünkü Huelva), Ossonoba (bugünkü Faro), Salduba, Maenuba. "Kürt" benzerliği kurabilmek için kelimeyi yanlış yerden bölmek gerekir.
Bugünün en güçlü etimolojisi (Robert Knapp 1983; Jesús Rodríguez Ramos 2024 tarafından yeniden savunuldu): Certis (Guadalquivir'in yerli adı; Titus Livius kaydeder) + -uba = "nehir kenti". Certuba > Corduba.
Arapça tarafı ayrıca kapatır. Kurtuba (قرطبة) kök harfleri q-r-ṭ-b; Kürt (كرد) kök harfleri k-r-d. Ortak tek kök harf yok; ilk harfler bile farklı (ق ve ك). Benzerlik yalnızca Türkçe yazımda doğar, çünkü Türkçe her iki Arap harfini de "k" ile yazar. Bu bir alfabe tesadüfüdür, tarihsel bir bağ değil.
Son olarak: Endülüs'te (711-1492) belgelenmiş bir Kürt nüfusu, Kürt askeri birliği ya da birincil kaynaklarda "el-Kurdî" nisbesiyle anılan bir Endülüslü yoktur.
1. SORUYU İKİYE AYIRMAK
İki ayrı soru var ve cevapları ayrı yürüyor:
Ad İslam'dan önce kullanılıyor muydu? Kesin evet, kanıt bol ve birinci elden.
Adın Kürt sözcüğüyle ilgisi var mı? Hayır, hiçbir kanıt yok.
Aslında birinci sorunun cevabı ikincisini de büyük ölçüde çözer. Kürtlerin İber Yarımadası'na ulaşabileceği tek tarihsel pencere İslam fethidir (711). Ad o pencereden sekiz yüzyıl önce zaten yazılı kayıttaysa, pencere daha açılmadan kapanmış demektir.
2. ADIN İSLAM ÖNCESİ TANIKLIKLARI
Kronolojik sırayla, en eskiden en yeniye:
Buna ek olarak Yaşlı Seneca (MÖ 54 civarı doğumlu), Genç Seneca (MÖ 4 civarı) ve şair Lucanus (MS 39) Corduba doğumludur; Romalı yazarlar bunu böyle kaydeder. Şehir MÖ 45'ten sonra Colonia Patricia Corduba adını alır ve Baetica eyaletinin başkenti olur.
Sikke tanıklığı özellikle önemli. Hispania darphaneleri kataloglarına göre MÖ 2. yüzyıl ortasında basılan bu küçük bronz bölümlükler yerli yer adını koruyarak CORDVBA yazar. Yani Romalılar adı icat etmedi; buldukları adı Latinleştirdi. Ad, Roma'dan da eskidir.
3. YERLEŞİM ROMA'DAN DA ESKİ
Bugünkü Córdoba'nın Parque Cruz Conde bölgesindeki "Colina de los Quemados" (Yanmışlar Tepesi) höyüğünde Tunç Çağı'na inen bir Tartessos/Turdetan yerleşmesi kazıldı. Kazılar 1964'te Rafael Castejón yönetiminde Juan Bernier ve Javier Fortea, 1966'da José María Luzón ve Diego Ruiz Mata tarafından yapıldı. MÖ 5-4. yüzyıllarda Attika seramiğinin bölgedeki dağıtım merkezlerinden biriydi.
Strabon, MÖ 169-168 (bazı tarihçilere göre MÖ 152-151) civarında proconsul Marcus Claudius Marcellus'un burayı "kurduğunu" söyler. Modern arkeoloji bunu düzeltiyor: Marcellus boş araziye şehir kurmadı; mevcut yerli yerleşmenin yaklaşık 750 metre yanına Roma kolonisini kurdu ve iki yerleşim bir süre yan yana yaşadı (Ruiz Bueno ve Rubio Valverde, Antiquitas 34, 2022). Córdoba Üniversitesi'nden Antonio Monterroso Checa daha da ileri giderek "kuruluş"un aslında var olan Tartessos yerleşmesinin sembolik yeniden kuruluşu olduğunu savunuyor (2026; henüz tartışmalı, yeni bir öneri).
Karşı görüş de var
Alicia M. Canto (Latomus 50/4, 1991), Strabon'un kullandığı ktisma kelimesinin "sıfırdan kuruluş" değil "kentsel imar" anlamına geldiğini ve söz konusu Marcellus'un aslında Augustus'un yeğeni (öl. MÖ 23) olabileceğini savunur. Bu tartışma kuruluş tarihini ilgilendirir, adın eskiliğini değil: hangi görüş doğru olursa olsun, sikke MÖ 2. yüzyılda zaten CORDVBA yazıyor.
4. ADIN İÇ YAPISI: NEDEN "KURD" DEĞİL
Burası işin can damarı.
"Corduba" tek parça bir kelime değildir. Sonundaki "-uba" (bazı yerlerde "-oba"), Roma öncesi Güney İberya yer adlarında tekrar tekrar karşımıza çıkan bir ektir:
Onuba → bugünkü Huelva
Ossonoba → bugünkü Faro (Portekiz)
Salduba → Baetica'da, yeri kesin değil, genelde Marbella çevresine konumlandırılır
Maenuba → Málaga yakınlarında, aynı adı taşıyan nehirle birlikte
Corduba → Córdoba
Bunların hepsi denize, nehre ya da haliçe bakan yerleşimlerdir. Bu yüzden filologlar "-uba" ekine "su" ya da "yerleşim, şehir" anlamı yakıştırır.
Basit bir benzetme
"Kürdistan", "Pakistan", "Hindistan" kelimelerindeki "-stan" eki "ülke, yurt" demektir. Kimse "Pakistan'daki stan ile Kürdistan'daki stan aynı, demek ki Pakistan Kürt kökenlidir" demez. Ek ektir; anlamı taşıyan kısım baştaki köktür.
Corduba'da ek "-uba"dır. Geriye "Cord-" kalır. Ve o "Cord-" için en güçlü açıklama şudur:
Knapp - Rodríguez Ramos tezi (bugünün en iyi açıklaması)
Guadalquivir nehrinin Roma öncesi yerli adı Certis idi. Bunu Titus Livius kaydeder (Ab Urbe Condita 28.22: "Baetim fluvium, quem incolae Certim appellant", yani "yerlilerin Certis dediği Baetis nehri"). Certis + uba = "Certis şehri", yani "nehir kenti". Certuba biçimi Latinleşirken Corduba oldu.
Bu tezi 1983'te Robert Knapp (Roman Córdoba) ortaya attı; kırk yıl boyunca fark edilmedi. 2024'te Barcelona Üniversitesi'nden Jesús Rodríguez Ramos, Antiquitas dergisindeki "Una etimología para Córdoba, Tartessos, Taršiš y algunas cuestiones de lengua turdetana" makalesinde tezi yeniden savundu ve "muy plausible y la mejor existente, con gran diferencia" (çok makul ve mevcut olanların açık ara en iyisi) dedi.
Rakip ciddi teklifler de "Cord-"u yerli bir kökle açıklar. Francisco Villar, Hint-Avrupa öncesi veya Hint-Avrupa kökenli kar-/kort- "kaya, taş" ögesini önerir; bu okumada ad "nehir kenarındaki kayalık" gibi bir anlama gelir.
Hiçbir teklifte "Kurd" geçmez. Ve geçmemesi tesadüf değil: "Kurd"u sokabilmek için kelimeyi Kurd + uba diye bölmek, sonra da baştaki ünlünün (o/u) nereden geldiğini ve neden bütün komşu yer adlarında aynı ekin bulunduğunu açıklamak gerekir. Kimse yapmamıştır, çünkü yapılamaz.
5. FENİKE TEZİ: POPÜLER AMA ZAYIF
Sık duyulan bir başka tez, adın Fenike/Pön dilinden Qart-Ṭūba, yani "iyi şehir" olduğudur. Bunu ilk kez 1799'da José Antonio Conde önerdi. Bugün hâlâ turist rehberlerinde ve blog yazılarında dolaşır.
Modern uzmanlar kabul etmez. C. F. Seybold ile Manuel Ocaña Jiménez'in formülü literatürde sürekli alıntılanır: ad "kesinlikle Sami değil, Eski İberyalıdır".
Bir de "Kart-Juba" versiyonu vardır: Kartacalı komutan Hamilkar Barka'nın MÖ 230 civarında Numidyalı bir general olan Juba'nın onuruna böyle adlandırdığı iddiası. Bunun da birincil kaynağı yoktur.
Neden önemli? Çünkü halk etimolojisinin mantığı hep aynı işler: kulağa benzeyen bir kelime bulunur, anlamı yakıştırılır, arkasına bir tarih anlatısı uydurulur. "Qart-Tuba" da "Kurd-uba" da aynı hatanın iki ayrı versiyonudur.
İspanyolca Vikipedi'nin dürüst özeti şudur: "El significado etimológico del nombre de la ciudad ha sido largamente discutido en la historiografía y no existe en la actualidad consenso al respecto" (şehrin adının etimolojik anlamı tarih yazımında uzun uzun tartışılmıştır ve bugün bu konuda uzlaşma yoktur). Uzlaşma yok; ama uzlaşmazlığın hiçbir kanadında Kürt yok.
6. ARAPÇA TARAFI: KÖK HARFLERİ UYUŞMUYOR
Arapça kelimeleri kök harflerden kurar. Kök harfler bir binanın temel taşları gibidir. Boya rengi benzeyebilir; temel taşları farklıysa bina farklıdır.
Ortak tek bir kök harf bile yoktur. İlk harf bile farklıdır: biri ق (qāf), diğeri ك (kāf). Arapça konuşan biri için bu iki kelime birbirini çağrıştırmaz.
Peki benzerlik nereden geliyor? Türkçe yazımdan
Türkçede tek bir "k" harfi vardır. Arapçanın hem ق hem ك harfini Türkçeye "k" diye aktarırız. Böylece Arapça Qurṭuba, Türkçede "Kurtuba" olarak yazılır ve göze "Kürt" ile akraba görünür. İspanyolcada "Córdoba", Arapçada "قرطبة" bu yanılsamayı üretmez. Yanılsama Türkçenin alfabesinden doğar.
TÜRKÇE KAYNAK UYARISI. Türkiye'de İslam tarihi literatürü şehri neredeyse her zaman "Kurtuba" yazar (örneğin TDV İslam Ansiklopedisi'nin "Kurtuba" maddesi). Bu yazım yanlış değildir, ama bir yan etkisi vardır: Türkçe okuyanı Kürt/Kurtuba çağrışımına doğru iter. Adın orijinal biçimlerine (Latince Corduba, Arapça قرطبة, İspanyolca Córdoba) bakınca çağrışım anında dağılır.
7. "CORD-" NEDEN TANIDIK GELİYOR? GERÇEK BENZERLİK NEREDE
Bu benzerlik hissi boş değil, ama yanlış adrese gidiyor. Kürt tarihinde gerçekten "Kord-/Kard-" sesli eski adlar vardır:
Yani "Cord-" sesi Kürdistan coğrafyasında gerçekten vardır. Ama bu ses İspanya'daki Corduba'ya götürmez. İki ayrı yerde benzer ses çıkması dil akrabalığının kanıtı değildir. Türkçe "kar" ile İngilizce "car" neredeyse aynı söylenir; birinin diğeriyle ilgisi yoktur.
8. ÜSTELİK "KARDUCHOI = KÜRT" DENKLEMİ DE TARTIŞMALI
Burada dürüst olmak gerekiyor. Bu, Kürt tarihinin en tartışmalı dilbilim dosyalarından biridir. Üç kanadı da aynı masaya koyalım.
TEZ: Süreklilikçi okuma
G. R. Driver'ın 1923 tarihli "The Name Kurd and its Philological Connexions" (JRAS 55.3, s. 393-403) makalesi Sumerce Karda/Qarda, Asurca Qurṭie, Yunanca Karduchoi ve Kurd arasında bir zincir kurar. Driver'ın kendisi bile Sumerce damak ve diş seslerinin kesin değeri konusundaki belirsizlik nedeniyle bağın "kesin olmadığını" not düşer.
Mehrdad Izady, The Kurds: A Concise Handbook (1992), bu çizgiyi sürdürür: MÖ 1100 civarındaki Kurti/Qurtie kaydını "Kürt adının en eski kaydı" sayar, Karduchoi'yi sonradan Kürt etnik havuzuna karışmış nüfuslardan biri olarak konumlandırır ve Halaf-Hurri katmanına uzanan katmanlı bir süreklilik modeli önerir.
ANTİTEZ: Filolojik asgarici okuma
Theodor Nöldeke daha 19. yüzyıl sonunda Karduchoi bağını reddetti. Ona göre Kurd, daha eski bir kurt biçiminden gelir ve bu biçim Yunanca Κύρτιοι (Kyrtioi) olarak görünür: "Kurd ist also aus einer älteren Form kurt entstanden, die uns in der griechischen Form κύρτιοι begegnet."
D. N. MacKenzie, "The Origins of Kurdish" (Transactions of the Philological Society 60, 1961, s. 68-86), Karduchoi tercihini "sürekli favori seçim" diye anar ama yalnızca yüzeysel ses benzerliğine dayandığını söyler ve MÖ dönemdeki tek açık göndermenin Polybios, Livius ve Strabon'daki Kyrtioi olduğunu savunur.
Garnik Asatrian, "Prolegomena to the Study of the Kurds" (Iran and the Caucasus 13, 2009, s. 1-58), bağı "eskimiş" ilan eder (s. 25) ve İslam öncesi Pehlevi metinlerinde kurt kelimesinin etnik değil toplumsal bir etiket olduğunu savunur: göçebe, çadırda yaşayan, çoban (s. 23-24).
Encyclopaedia Iranica'nın "Gordyene" maddesi (Michał Marciak) net konuşur: "Qardū kökü Kurd- köküyle akraba değildir; dolayısıyla antik Gordyene ve halkı modern Kürtlerin ataları sayılamaz."
SENTEZ
Üç şey birden doğru olabilir ve büyük ihtimalle öyledir.
Birincisi, Asatrian tarafsız bir hakem değildir. Iran and the Caucasus dergisinin editörüdür ve Kürt çalışmalarına karşı polemik bir duruşu belgelidir; Izady'yi "fantazmagorik" diye niteleyecek kadar sert bir dil kullanır. Bu, argümanlarını çürütmez, ama onları tek ses olarak almamayı gerektirir.
İkincisi, Izady de bu özel noktada zayıftır. Süreklilik modeli fazla iddialıdır ve dilbilimsel dayanağı çoğu yerde ses benzerliğinden ibaret kalır. Izady'nin asıl gücü Kürdistan coğrafyası, demografisi ve tarihsel dönemlendirme alanındadır; saf etimolojide değil.
Üçüncüsü ve bu soru açısından belirleyici olanı: bu tartışmanın hangi tarafında durursan dur, sonuç değişmiyor. Ne Driver, ne Izady, ne Nöldeke, ne MacKenzie, ne Asatrian; hiçbiri İber Yarımadası'ndaki bir yer adına uzanan bir bağ önermez. Süreklilikçi okumanın en cömert versiyonu bile Zagros-Toros hattının, Yukarı Mezopotamya'nın ve Kafkasya'nın dışına çıkmaz.
9. ENDÜLÜS'TE KÜRT VAR MIYDI?
Bu ayrı ve meşru bir sorudur. Cevap: belgelenmiş bir Kürt varlığı yoktur.
711 fetih ordusu Tarık bin Ziyad komutasındaki Berberiler ve Musa bin Nusayr'ın Arap takviyeleridir. 741'de gelen ve Endülüs'ün "Şamlı" tabakasını oluşturan Belc bin Bişr'in cündü, Şam'ın beş askeri bölgesinden gelir: Dımaşk, Ürdün, Kınnesrin, Humus, Filistin; ayrıca Mısır. Kürt nüfusunun yoğun olduğu Cezire (Yukarı Mezopotamya) bu listede yoktur.
Endülüs toplumunun standart etnik dökümü şudur: Araplar (Beledîler ve Şamlılar), Berberiler, Müvelledûn (yerli Müslümanlaşmışlar), Sakâlibe (Slav ve Avrupalı köle-askerler), Mozaraplar (Hristiyan yerliler) ve Yahudiler. Kürtler bu dökümlerin hiçbirinde geçmez.
Dikkat çekici olan şu: TDV İslam Ansiklopedisi'nin "Kurtuba" maddesi bile şehrin nüfusunu sayarken Arap, Frank, Slav, Şamlı, Berberi, Rum, Got, İspanyol-Romalı ve Batı Afrika kökenli siyahiler der; Kürt demez. Yani Kürt yokluğu, Kürt yanlısı ya da karşıtı bir kaynağın tercihi değil; bütün kaynak ailelerinde tutarlı bir boşluktur.
Endülüs'te birincil kaynaklarda "el-Kurdî" nisbesiyle anılan bir kişi de bulunamıyor.
10. ZİRYAB DOSYASI: ASIL DOLAŞAN İDDİA BU
Bu bölüm bir ek not, çünkü şehir adı iddiasından çok daha yaygın dolaşan bir Türkçe internet anlatısı var: "Ziryab Kürttü."
Ziryab (Ebü'l-Hasan Ali bin Nâfi, öl. 857), Bağdat'tan Kurtuba'ya gelen müzisyen ve kültür adamıdır. Endülüs'e udu, moda anlayışını ve sofra adabını taşıdığı söylenir.
Türkçe popüler yayınlar onu düzenli olarak "Kürt Ziryab" diye anar. Dayanakları zayıftır:
Kaynak göstermeden "İngilizce ve İspanyolca kaynakların çoğu Kürt der" demek.
Rakip şair Ebû Dülâme'nin bir hicvindeki "Kürt ataların" göndermesini soybilim kanıtı saymak. Hicivdeki hakaret, kimlik belgesi değildir.
İngilizce Wikipedia'daki "Kürt" iddiasının izi tek bir kaynağa çıkıyor: John Gill, Andalucía: A Cultural History (Oxford, 2008), s. 81. Bu akademik bir çalışma değil, popüler bir kültür-gezi kitabıdır.
Buna karşılık ciddi akademik çalışma başka söyler. Dwight Reynolds, "Al-Maqqarī's Ziryāb: The Making of a Myth" (2008), ortaçağ birincil kaynaklarının (İbn Abdürabbih, İbn Hayyân) onu siyahi veya koyu tenli (aswad) diye tanımladığını gösterir ve "Fars" etimolojisinin sonradan üretilmiş bir kurgu olduğunu savunur. TDV İslam Ansiklopedisi'nin "Ziryâb" maddesi de yalnızca iki seçenek sunar: Fars (zayıf, isme dayalı) ya da Afrika kökenli (daha güçlü, fiziksel tanıma dayalı). Kürt seçeneği yoktur. Ortaçağ Arapça biyografi sözlüklerinde ona "el-Kurdî" nisbesi verilmez.
Özet: Endülüs'le ilgili tartışmaya değer gerçek soru şehrin adı değil, Ziryab'ın kim olduğudur. Ve orada da Kürt tezi şu an kanıtsızdır.
11. YÖNTEM NOTU: BÖYLE İDDİALARI NASIL DENETLERSİN
Bu tür bir "yer adı X halkından gelir" iddiasıyla karşılaşıldığında üç adım yeter:
Adın en eski yazılı biçimini bul. Bugünkü Türkçe ya da İngilizce yazımına değil, orijinaline bak. Corduba'da bu MÖ 2. yüzyıl sikkeleridir.
Kelimeyi doğru yerden böl. Yer adlarında ek çoğu zaman sondadır. "-uba"yı ayırmadan "Kurd" görmek, "Pakistan"da "Kürdistan" görmeye benzer.
Zaman penceresini kontrol et. İddia edilen temas ne zaman mümkündü? Ad o pencereden önce kayıtlıysa iddia daha baştan düşer.
12. NELERİ BİLMİYORUZ
Dürüstlük için: aşağıdakiler bu raporun sınırlarıdır.
"Cord-" ögesinin kesin anlamı bilinmiyor. Certis tezi bugünün en güçlü açıklamasıdır, ama Turdetan dili yeterince çözülmediği için kesin değildir. Rodríguez Ramos'un kendisi de kesinlik iddia etmez.
"-uba" ekinin tam anlamı tartışmalıdır: "su" mu, "şehir" mi, yoksa daha genel bir yer eki mi olduğu netleşmemiştir. Ekin varlığı tartışmalı değil; anlamı tartışmalıdır.
Corduba'da Roma öncesi yazıda (İber veya Pön alfabesiyle) yer adını taşıyan bir sikke veya yazıt bulunamadı. Bu bir boşluktur; ama Latin sikkelerinin yerli adı koruduğu numismatik literatürde kabul görür.
Marcellus'un kuruluş tarihi (MÖ 169-168 mi, 152-151 mi, yoksa Augustus dönemi bir imar mı) hâlâ tartışmalıdır.
Bu belirsizliklerin hiçbiri "Kurd" tezine kapı aralamıyor. Tartışma tamamen İber Yarımadası'nın kendi yerli dilleri içinde yürüyor.
SONUÇ
Córdoba adı, Kürt sözcüğüyle ilgili değildir ve İslam'dan yaklaşık sekiz yüzyıl önce yazılı kayıttadır. Adın kökü İber Yarımadası'nın kendi Roma öncesi dillerine, büyük ihtimalle Guadalquivir nehrinin yerli adına dayanır. Türkçedeki "Kurtuba" yazımının doğurduğu benzerlik, tarihsel bir bağ değil, alfabe kaynaklı bir görsel tesadüftür.
KAYNAKÇA
Antik kaynaklar
Titus Livius, Ab Urbe Condita 28.22 ("Baetim fluvium, quem incolae Certim appellant").
Ksenophon, Anabasis 3.5.15-17; 4.1.3-4.3.2 (Karduchoi).
Polybios, Historiai 5.52 (Kyrtioi).
Julius Caesar, De Bello Civili 2.19; 2.21 (Cordubae, Cordubam).
Strabon, Geographika 3.2.1 (Κόρδυβα); 11.13.3 ve 15.3.1 (Kyrtioi); 16.1.24-25 (Gordyene).
Yaşlı Plinius, Naturalis Historia 3.10 ("Corduba colonia Patricia cognomine").
Klaudios Ptolemaios, Geographia 2.4 (Baetica) ve 5.12.2 (Gordyene).
Córdoba etimolojisi ve arkeolojisi
Knapp, Robert C. (1983), Roman Córdoba, University of California Press. (Certis + -uba tezinin ilk hali.)
Rodríguez Ramos, Jesús (2024), "Una etimología para Córdoba, Tartessos, Taršiš y algunas cuestiones de lengua turdetana", Antiquitas 36. Dialnet kaydı: dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=9262972
Ruiz Bueno, Manuel D. ve Rubio Valverde, Manuel (2022), "Nuevos avances...", Antiquitas 34.
Canto, Alicia M. (1991), "Colonia Patricia Corduba: nuevas hipótesis sobre su fundación y nombre", Latomus 50/4, s. 846-857.
Villar, Francisco: Hispania'da tarih öncesi Hint-Avrupa hidronimisi üzerine çalışmaları (kar-/kort- ögesi).
Conde, José Antonio (1799): Punik qart ṭūbah "iyi şehir" önerisi (tarihsel önem taşır, bugün kabul görmez).
Seybold, C. F. ve Ocaña Jiménez, Manuel: adın "kesinlikle Sami değil, Eski İberyalı" olduğu yönündeki karşı görüş.
Cordópolis / eldiario.es, "El origen del nombre de Córdoba": cordopolis.eldiario.es/cultura/patrimonio/origen-nombre-cordoba_1_10883762.html
Tesorillo, Hispania cecaları kataloğu, CORDVBA maddesi: tesorillo.com/hispania/2latinas1.htm
İspanyolca Vikipedi, "Córdoba (España)", Toponimia bölümü.
Kürt etnonimi ve Corduene tartışması
Driver, G. R. (1923), "The Name Kurd and its Philological Connexions", Journal of the Royal Asiatic Society 55/3, s. 393-403.
Nöldeke, Theodor (1898), Kurd < kurt < Kyrtioi türetimi (Asatrian 2009, s. 26, dipnot 31'de aktarılır).
MacKenzie, D. N. (1961), "The Origins of Kurdish", Transactions of the Philological Society 60, s. 68-86.
Minorsky, Vladimir (1927 vd.), "Kurds, Kurdistan", Encyclopaedia of Islam.
Izady, Mehrdad R. (1992), The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis.
Asatrian, Garnik (2009), "Prolegomena to the Study of the Kurds", Iran and the Caucasus 13, s. 1-58.
Marciak, Michał, "GORDYENE", Encyclopaedia Iranica; Schmitt, Rüdiger, "CYRTIANS", Encyclopaedia Iranica (2013); Dandamayev, Muhammad, "CARDUCHI", Encyclopaedia Iranica.
James, Boris (2014), "Arab Ethnonyms (Ajam, Arab, Badu and Turk): The Kurdish Case as a Paradigm...", Iranian Studies 47/5.
Endülüs ve Ziryab
Reynolds, Dwight (2008), "Al-Maqqarī's Ziryāb: The Making of a Myth", Middle Eastern Literatures 11/2.
TDV İslam Ansiklopedisi, "Kurtuba" ve "Ziryâb" maddeleri: islamansiklopedisi.org.tr
Gill, John (2008), Andalucía: A Cultural History, Oxford University Press, s. 81. (Ziryab'ın "Kürt" olduğu iddiasının tek popüler dayanağı; akademik bir çalışma değildir.)
Kaynak eleştirisi notu
Bu raporda birincil ağırlık İngilizce ve İspanyolca akademik literatüre verildi. Türkçe kaynaklar yalnızca Endülüs tarihi bölümünde ve orada da "Kurtuba" yazımının yarattığı çağrışım sorunu açıkça işaretlenerek kullanıldı. Kürt etnonimi tartışmasında hem süreklilikçi (Driver, Izady) hem asgarici (Nöldeke, MacKenzie, Asatrian) kanat kendi kaynaklarından aktarıldı; Asatrian'ın Kürt çalışmalarına yönelik polemik duruşu ayrıca not edildi.