Fîlozofê Kurd Ebû Henîfe Dînewerî (Dînewerî) yek ji zanyarên herî serkeftî yên Îslamê û çanda Aryan e. Di sedsala 9an de — hezar sal berê — Dînewerî Dîrokeke Kurd nivîsand û Nexşeya Kurdistanê xêz kir û di dîsîplînên cûda de 16 berhemên zanistî hilberand.
Pergala Ramana Aryan - Kurd
Bi taybetî ji kevneşopiyên rewşenbîrî yên Aryan-Kurd û çandê hêz girt û hem ji Îslamê re hem jî ji hemû mirovahiyê re beşdariyên girîng kirin. Zanyarekî awarte bû ku di warên cûda wek stêrnasî, botanîk, metalûrjî, erdnîgarî, matematîk û dîrokê de xebitî.
Bavê Botanîkê
Ji ber ku zimanê zanistî yê dema wî Erebî bû, berhemên xwe bi Erebî nivîsand lê Kurdî paşguh nekir. Dînewerî bi taybetî bi berhema xwe ya heşt cildî "Kitab el-Nebat" (Pirtûka Nebatan) tê nasîn û li seranserê cîhanê wek "Bavê Botanîkê" tê pejirandin.
Di 828an de li bajarê Dînewerê yê li herêma Kirmaşanê ya Kurdistana Rojhilatê ji dayik bû û di 896an de koça dawîn kir.
Izady: Mejiyê Herî Baş ê Civakên Îslamê
Profesorê Zanîngeha Harvard Mehrad R. Izady got: "Di nav mezinên Kurd de herî bêkêmasî; herî mezin mejiyê ku heta wê demê di nav civakên Îslamê de peyda bûye."
Zanyarê Alman Bruno Silberberg girîngiya berhemê wiha diyar kir: "Hezar sal piştî xebatên botanîk ên Yewnanî yên Theophrastus û Dioscorides, pirtûka Dînewerî ya ku di sedsala duyem a Îslamê de derket ne tenê gihîşt standardên Yewnanî lê pir jî derbas kir."
Çima Hat Paşguhkirin?
Berhemên wî yên ku çand, kok û zimanê Kurd lêkolîn dikirin, ji hêla împaratoriyên serdest ên Tirk, Ereb, Fars û yên din ve bi berdewamî hatin paşguhkirin. Tenê bikaranîna têrminolojiya Kurdî di navlêkirina botanîk de, belgekirina dîroka Kurd û xêzkirina nexşeya Kurdistanê sedemên sereke bûn.
Berhemên Wî
Zanistên Civakî:
- Ensab ul-Ekrad (Eslê Kurdan)
- Îxbar ul-tîwal (Dîrok)
- Kîtab ul-fîsaha (Belagat)
- Kîtab ul-buldan (Erdnîgarî)
- Kîtab ul-şi'r we şûara (Wêje)
- Kîtab el-kebîr (Pirtûka Mezin a Zanînê)
Matematîk û Zanistên Xwezayî:
- Kîtab el-cebr we muqabîle (Cebir)
- Kîtab el-nebat (Botanîk)
- Kîtab el-kusuf (Rojgirtin)
- Kîtab el-redd ela reşad el-îsfexanî (Rexneya Stêrnasiyê)
- Kîtab el-hîsab (Arîtmetîk)
- Baxt fî hîsab-el hind (Arîtmetîka Hindî)
- Kîtab el-cem wel tefrîq (Zêdekirin û Dabeşkirin)
- Kîtab el-qîble wel zîwal (Stêrnasî)
- Kîtab el-enwa (Meteorolojî)
- Islahel mantiq (Mantiq)
