Kürdolojinin Öncüleri: Kürtleri İnceleyen Bilimin Doğuşu

Bir Bakışta

Kürdoloji, Kürtlerin dilini, tarihini, toplumunu ve kültürünü inceleyen bilim dalıdır. Adı on dokuzuncu yüzyılda kondu; işin kendisi daha eskidir.
Bilinen ilk Kürtçe gramer 1787'de Roma'da basıldı. Yazarı, Kürdistan'da on yedi yıl yaşamış İtalyan rahip Maurizio Garzoni'ydi.
Kürdolog Basile Nikitine, Garzoni'yi "Kürdolojinin babası" diye andı. Bu niteleme, Encyclopédie de l'Islam'daki Şemdinan maddesinde geçer.
On dokuzuncu yüzyılda alanın merkezi St. Petersburg oldu. Konsolos Alexandre Jaba Kürtçe metinler derledi; Şerefname'nin ilk tam basımı 1860-62'de burada yapıldı.
Vladimir Minorsky, yirminci yüzyılın ilk yarısında Encyclopaedia of Islam'ın Kürtler ve Kürdistan maddelerini yazdı. Bu maddelerin Türkçe çevirisi Bedel Boseli koleksiyonundadır.
Sovyet döneminde kürdoloji Leningrad ve Erivan'da kurumlaştı. Casimê Celîl ve çocukları bu okulun en tanınmış ailesidir.
Batı akademisinde alan çalışması çağını Martin van Bruinessen açtı; David McDowall modern tarihin genel sentezini yazdı.
Dr. Mehrdad R. Izady ile birlikte, kendi halkını kendi içinden inceleyen Kürt kökenli akademisyen kuşağı görünür hale geldi.
Bugün kürdoloji üniversite kürsülerinde ve hakemli dergilerde yaşıyor. Dışarıdan bakış ile içeriden bakışın dengesi hâlâ alanın ana sorusudur.

Roma, 1787. Vatikan'ın misyon matbaasında dizgiciler alışılmadık bir işle uğraşıyor. Ellerindeki müsveddede İtalyanca açıklamaların yanında hiç bilmedikleri kelimeler var. Bir dağ dilinin kelimeleri.

Müsveddenin sahibi, saçları ağarmış bir Dominiken rahip. Adı Maurizio Garzoni. Ömrünün on yedi yılını Dicle'nin kuzeyindeki dağ kasabası Amêdî'de geçirdi. Oraya insanların dinini değiştirmeye gitmişti. Dönüşte yanında başka bir şey getirdi: bir halkın dilinin ilk basılı haritasını.

Kitap o yıl yayımlandı: Kürt dilinin grameri ve sözlüğü. Kimse büyük bir olay saymadı. Oysa o ince cilt, sonradan kürdoloji denecek bilimin ilk taşıydı. Bir halkı inceleyen bilim, o halkın dilini ciddiye alan bir kitapla başlar.

Bu yazı o taşın üstüne dizilen zinciri anlatıyor: misyonerden konsolosa, konsolostan profesöre, sürgün çocuklarından bugünün kürsülerine.

Kürdoloji Nedir, Nerede Başlar?

Kürdoloji kelimesi basit bir toplamadır: Kürt artı "loji", yani bilim. Kürtlerin dilini, tarihini, edebiyatını, inançlarını ve toplum yapısını inceleyen alanın adıdır. Peki bu bilim nerede başlar? Cevap, neyi saydığınıza göre değişir.

Kürtler hakkında kayıt tutmak eskidir. Arap, Fars ve Osmanlı kaynakları yüzyıllarca Kürtlerden söz etti. Kürtlerin kendi içinden ilk büyük hamle de erken geldi: Bitlis mîri Şerefxan, 1597'de halkının hanedan tarihini yazdı. Şerefname'nin hikâyesini ayrı bir yazıda anlattık. Ama tek tek kayıtlar bilim etmez. Bilim, yöntemle ve süreklilikle başlar: gramer yazmak, elyazması toplamak, kaynak karşılaştırmak, kürsü kurmak.

Bu ölçüyle bakınca kürdolojinin doğuşu on sekizinci yüzyılın sonuna düşer. Doğum yeri de şaşırtıcıdır: ne Diyarbekir ne Süleymaniye. Roma.

Roma'da Basılan İlk Gramer: Garzoni

Maurizio Garzoni, Musul merkezli Dominiken misyonunun rahibiydi. Uzun yıllarını Behdinan bölgesinin merkezi Amêdî'de geçirdi. Kaç yıl? Çağdaşı Campanile on yedi yıl der; Dr. Izady on sekiz yıl yazar. Aradaki fark önemsiz, ders önemli: bu kitap bir gezginin değil, orada yaşamış bir adamın işiydi.

Garzoni 1787'de Roma'da "Grammatica e Vocabolario della Lingua Kurda" adlı eserini bastırdı; masrafları misyon teşkilatı karşıladı. Kitap, bir Avrupa dilinde hazırlanmış ilk ayrıntılı Kürtçe gramer ve sözlüktü. Kürtçenin Farsçadan ayrı bir dil olduğunu, kendi kurallarıyla işlediğini Avrupa'ya belgeyle gösterdi. Kürtçenin dil mi lehçe mi olduğu tartışmasına dair yazımızda bu belgenin izini sürmüştük.

Kusursuz muydu? Hayır. Ondan otuz yıl sonra yazan misyoner Campanile, kitabı över ama hatalarını da sayar: kimi sesler yanlış yazılmış, birçok gerekli kelime alınmamış. Bilimin ilk adımları hep böyledir; sonrakiler ilkini düzelterek yürür.

Nitelemeyi ise bir Rus koydu. Kürdolog Basile Nikitine, Encyclopédie de l'Islam için yazdığı Şemdinan maddesinde Garzoni'yi "Kürdolojinin babası" diye andı. Bir İtalyan misyonerin unvanını bir Rus bilgin verdi. Kürdoloji daha doğarken uluslararasıydı.

Petersburg Okulu: Konsoloslar ve Elyazmaları

On dokuzuncu yüzyılda alanın ağırlık merkezi kuzeye kaydı. Neden Rusya? Cevap haritada: Çarlık, Kafkasya üzerinden Osmanlı ve İran'la komşuydu ve iki imparatorlukla da savaşıyordu. Kürtleri tanımak, Petersburg için devlet işiydi. Ama devlet merakı, gerçek bilgi de üretti. Bu ikiliği saklamadan anlatmak gerekir.

Zincirin halkaları şöyle dizilir. Dilbilimci Peter Lerch, 1856'da Petersburg'da Kürtler üzerine incelemelerini yayımladı. Rusya'nın Erzurum konsolosu Alexandre Jaba, görev yerini bir derleme merkezine çevirdi: Kürt âlimlerle çalıştı, elyazmaları topladı, metinler kaydetti. Jaba'nın 1860'ta Petersburg'da basılan derlemesi, Hakkari kökenli sekiz Kurmanc şairini tanıtıyordu. En eski şairleri on beşinci yüzyıla tarihliyordu: Elî Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran'ın çağı. Kürt edebiyat tarihi yazımı bu listeyle başladı; sonraki araştırmalar tarihleri düzeltti ama çerçeveyi ondan aldı.

Aynı okul sözlük ve gramer de üretti: Jaba ile Ferdinand Justi'nin Kürtçe-Fransızca sözlüğü 1879'da, Justi'nin Kürtçe grameri 1880'de Petersburg'da çıktı. Taç ise bir tarih kitabıydı. Şarkiyatçı Véliaminof-Zernof, Şerefname'nin Farsça tam metnini 1860-62'de Petersburg'da bastı. Avrupa bilimi Kürtleri ilk kez bir Kürt'ün kaleminden topluca böyle okudu. O basımın hikâyesi, Şerefname yazımızda ayrıntılıdır.

Minorsky Kimdi, Neden Bu Kadar Önemli?

Petersburg okulunun en büyük meyvesi bir kişide toplandı: Vladimir Minorsky (1877-1966). Rusya'da doğdu, şarkiyat eğitimi aldı, Çarlık diplomatı olarak İran'da çalıştı. Osmanlı-İran sınır çalışmalarında görev aldı; yani yazdığı coğrafyayı atla, katırla gezmiş bir adamdı. 1917 devriminden sonra ülkesine dönmedi. Önce Paris'e, sonra Londra'ya geçti ve hayatını kürsüde tamamladı. 1966'da vefat etti.

Neden önemli? Çünkü alanın hafızasını o düzenledi. Encyclopaedia of Islam, yani Batı'nın büyük İslam Ansiklopedisi, Kürtler ve Kürdistan maddelerini ona emanet etti. Minorsky bu maddelerde dağınık bilgiyi tek anlatıya dönüştürdü: kökenler, hanedanlar, dil, toplum. Süleymaniye gibi şehir maddelerini de o yazdı. 1938'de "Kürtlerin kökenleri" başlıklı bildirisini sundu; 1926'da Musul sorunu üzerine yazdı. Onlarca yıl boyunca, Kürtler hakkında ciddi bir şey yazan herkes önce Minorsky'ye baktı.

Bir örnek, yöntemini gösterir. Ksenofon'un M.Ö. 401'de dağlarda karşılaştığı Karduklar, yüzyıl boyunca doğrudan Kürtlerin atası sayılmıştı. Minorsky kuşağının filolojisi bu özdeşliği masaya yatırdı. Bilim burada ikiye ayrılıyor: bir çizgi Kardukları öne çıkarır, öbürü antik kaynaklardaki Kurtioi adını izler. Minorsky'nin maddeleri bu tartışmayı olgunlaştırdı. Romantik özdeşleştirme yerine kanıt terazisi: kürdolojinin ergenlikten çıkışı budur.

Bu maddelerin Türkçesi elimizin altında. Minorsky'nin, Thomas Bois ve D.N. MacKenzie'nin imzasını taşıyan metin, "Kürtler ve Kürdistan" adıyla Doz Yayınları'ndan çıktı. Bu yazının temel kaynağı da o kitaptır.

Urmiye Konsolosu: Basile Nikitine

Zincirin bir sonraki halkası yine bir Rus diplomat. Basile Nikitine, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Rusya'nın Urmiye konsolosuydu. Görev bölgesi Kürt dünyasının doğu kapısıydı. Nikitine de Jaba'nın yolunu tuttu: makam odasını derleme masasına çevirdi. Kürtçe metinler topladı, halk anlatıları kaydetti, yerel hocalarla çalıştı.

Devrim onu da yurtsuz bıraktı; Paris'e yerleşti. Ama malzemesini çürütmedi. Kürt hikâyelerini İngiliz Kürdolog Ely Bannister Soane ile birlikte yayımladı; o Soane ki kılık değiştirip Kürdistan'ı gezmişti, hikâyesi Batılı seyyahlar yazımızdadır. Nikitine'in ömürlük emeği ise 1956'da Paris'te basıldı: "Les Kurdes", yani Kürtler üzerine toplumbilimsel ve tarihsel inceleme. Kitap, Kürt toplumunu sadece hanedanlar üzerinden değil, aşiret, köy ve gündelik hayat üzerinden okuyan erken sentezlerdendir.

Garzoni'ye "Kürdolojinin babası" unvanını veren adamın kendisi de alanın babalarından sayılır. Bilim böyle ilerler: herkes borcunu bir öncekine yazar.

Erivan Okulu: Sürgünün Çocukları Kürsüde

Sovyetler Birliği, kürdolojiyi devlet programına aldı. Amaç karışıktı: azınlık politikası, propaganda, sınır ötesi hesaplar. Ama sonuçların bir bölümü kalıcı bilim oldu. Bunu da açık yazmak gerekir.

Kayıtlar net bir başlangıç veriyor: 1928-29'da yirmi üç Kürt genci eğitim için Leningrad'daki Doğu Bilimleri kurumlarına gönderildi. İçlerinden biri Qanatê Kurdo idi. Sonraki on yıllarda Leningrad'da Kürt filolojisinin başına geçti; 1960'ta yayımlanan Kürtçe-Rusça sözlüğü alanın temel araçlarından oldu. Aynı kuşaktan Erebê Şemo, İshak Marogulov'la birlikte 1929'da Latin harfli bir Kürt alfabesi hazırladı. 1 Mart 1930'da Erivan'da Kürtçe Reya Teze gazetesi çıkmaya başladı.

Erivan bu okulun yuvası oldu. Çoğu, 1915 sonrasında Kafkasya'ya sığınmış Êzidî Kürt ailelerin çocuklarıydı. Aralarından bir aile öne çıktı: Celîl ailesi. Baba Casimê Celîl yetimhaneden yetişti, şair ve yayıncı oldu; 1955'te Erivan Radyosu'nun Kürtçe yayını kurulurken oradaydı, müzik arşivinin temelini attı. O radyonun sesi nasıl bir hafıza kurdu, Erivan Radyosu yazımızda anlattık. Çocukları bilimi devraldı: Ordîxanê Celîl ve Celîlê Celîl'in derlediği "Zargotina Kurda", yani Kürt folkloru, 1978'de Moskova'nın Nauka bilim yayınevinden çıktı. Kız kardeşleri Cemîla Celîl müzik derlemelerini üstlendi.

Düşünün: dedeler dağlarını kaybetmiş sürgünlerdi. Torunlar, o dağların masallarını Moskova'nın bilim matbaasında bastırdı. Kürdolojinin en dokunaklı sayfası bence budur.

Alan Çalışması Çağı: Bruinessen ve Batı Akademisi

Yirminci yüzyılın ikinci yarısında bayrak Batı üniversitelerine geçti. Yeni kuşağın yöntemi de yeniydi: arşiv yetmez, köye gideceksin.

Bu çağı simgeleyen isim Hollandalı antropolog Martin van Bruinessen'dir. Doktorası için 1975-76'da Kürt bölgelerini dolaştı: Türkiye, Suriye, İran. Irak'a savaş koşulları yüzünden giremedi; kendisi bunu dürüstçe yazar. Köylerde kaldı, Kürtçe öğrendi, ağayı, şeyhi, köylüyü yerinde dinledi. Tezi 1978'de Utrecht'te basıldı; Türkçeye "Ağa, Şeyh ve Devlet" adıyla çevrildi. Kitap, Kürt toplum yapısını anlamak isteyen herkesin hâlâ ilk durağıdır. Bruinessen ayrıca Evliya Çelebi'nin Kürdistan sayfalarını bilime kazandırdı; o hikâye Evliya Çelebi yazımızda.

İngiliz araştırmacı David McDowall ise 1990'larda "A Modern History of the Kurds" ile modern dönemin genel sentezini yazdı. Kitap yirminci yüzyıl Kürt siyasi tarihinin standart el kitabı sayılır. İkisinin de eserleri Bedel Boseli koleksiyonunda, hem asıllarıyla hem çevirileriyle duruyor.

Kendi Halkını İnceleyen Bilim: Izady ve Sonrası

Buraya kadar sayılan öncülerin çoğu dışarıdan bakıyordu: İtalyan, Rus, Hollandalı, İngiliz. Yirminci yüzyılın sonunda eksik parça tamamlandı: Kürt kökenli akademisyenler alanın merkezine yürüdü.

Bu kuşağın en görünür ismi Dr. Mehrdad R. Izady'dir. 1992'de yayımlanan "The Kurds: A Concise Handbook", Kürtleri tek ciltte anlatan başvuru kitabı oldu: tarih, dil, din, coğrafya, kültür. Dr. Izady ayrıca Şerefname'nin notlu İngilizce edisyonunu hazırladı ve Kürt soy adları üzerine kapsamlı çalışmalar yazdı. Öncülerine saygılı ama teslim olmayan bir çizgi tuttu; kaynakçalarında Minorsky'nin kimi köken tezlerine açıkça itiraz eder. Bedel Boseli koleksiyonunda onun kitaplarının yanında, kendisiyle yapılmış bir video söyleşinin dökümü de var: içeriden bakışın bugünkü sesi.

Peki içeriden bakış her zaman daha mı doğrudur? Hayır; mesele denge. Dışarıdan bakan araştırmacı mesafe kazanır ama bağlamı kaçırabilir; Campanile'nin önyargılı cümleleri bunun belgesidir. İçeriden bakan derinlik kazanır ama sevdiği cevaba yürüme riski taşır. Sağlam kürdoloji ikisini terazide tutar: Kürt araştırmacı belgeyle konuşur, yabancı araştırmacı halkı dinler.

Bugün bu terazi kurumlaştı. Avrupa ve Amerika üniversitelerinde Kürt çalışmaları kürsüleri ve merkezleri var; Exeter Üniversitesi'ndeki merkez bunların en bilinenidir. Hakemli Kurdish Studies dergileri yayımlanıyor. 2021'de Cambridge Üniversitesi Yayınları, alanın devlerini tek projede toplayan "The Cambridge History of the Kurds" cildini çıkardı. Garzoni'nin Roma'daki ince grameri, iki yüz otuz yılda kütüphaneler dolduran bir bilime dönüştü.

Zincirin ucu açık. Sıradaki halkayı belki bu satırları okuyan biri ekleyecek.

Sık Sorulan Sorular

Kürdoloji ne demektir? Kürtlerin dilini, tarihini, edebiyatını, inançlarını ve toplum yapısını inceleyen bilim dalının adıdır. On dokuzuncu yüzyılda Avrupa şarkiyatçılığı içinde doğdu; bugün bağımsız kürsüleri ve dergileri olan bir alandır.

"Kürdolojinin babası" kimdir? Bu niteleme İtalyan misyoner Maurizio Garzoni içindir. Kürdistan'da on yedi yılı aşkın yaşadı ve 1787'de Roma'da ilk ayrıntılı Kürtçe gramer ve sözlüğü yayımladı. Unvanı ona, Encyclopédie de l'Islam'daki Şemdinan maddesinde Kürdolog Basile Nikitine verdi.

Vladimir Minorsky Kürt tarihçiliğine ne kattı? Encyclopaedia of Islam'ın Kürtler, Kürdistan ve Süleymaniye gibi maddelerini yazdı; dağınık bilgiyi yöntemli bir senteze dönüştürdü. Kökenler tartışmasını filolojik kanıta bağladı. Maddelerinin Türkçe çevirisi "Kürtler ve Kürdistan" adıyla Doz Yayınları'ndan çıktı.

Sovyet kürdolojisi neden Erivan'da gelişti? Kafkasya'ya sığınmış Kürt topluluğu orada yaşıyordu. Leningrad'da eğitilen kuşak Erivan'da gazete, radyo ve akademi kurdu. Reya Teze 1930'da yayına başladı; Erivan Radyosu'nun Kürtçe servisi 1955'te açıldı. Celîl ailesi bu okulun simgesidir.

Kürt kökenli araştırmacılar alanda ne zaman öne çıktı? Yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren. En görünür örnek, "The Kurds: A Concise Handbook" (1992) yazarı Dr. Mehrdad R. Izady'dir. Bugün dünya üniversitelerinde çok sayıda Kürt kökenli akademisyen çalışıyor.

Kaynaklar ve İleri Okuma

Temel kaynaklar (Bedel Boseli koleksiyonundan):

V. Minorsky, Th. Bois, D.N. MacKenzie, Kürtler ve Kürdistan (Doz Yayınları): Encyclopaedia of Islam maddelerinin Türkçesi; Garzoni 1787 künyesi, Jaba ve Lerch atıfları, kökenler tartışması bu metindendir.
Dr. Mehrdad R. Izady, The Kurds: A Concise Handbook (4. baskı): Garzoni'nin Amêdî yılları ve misyoner dilciliği bölümleri; ayrıca Izady'nin kaynakça derlemeleri (Minorsky ve Nikitine künyeleri).
R.P. Giuseppe Campanile, Kürdistan Tarihi (Avesta Yayınları): Thomas Bois'nın sunuşu ve Garzoni değerlendirmesi; "Kürdolojinin babası" nitelemesinin kaynağı olan dipnot.
Ordîxanê Celîl ve Celîlê Celîl, Zargotina Kurda I (Moskova, Nauka, 1978): Sovyet kürdolojisinin folklor derlemeciliğine örnek.
Martin van Bruinessen, Ağa, Şeyh ve Devlet: yazarın 1975-76 alan çalışması anlatısı kitabın giriş bölümündedir.
Ali Ağcakulu, Ortadoğu'da Kürtçe Radyo Yayınları: Erivan Radyosu Örneği 1955-1990 (yüksek lisans tezi): Leningrad'a gönderilen 1928-29 kuşağı ve Erivan kurumları.

Ek okuma:

Basile Nikitine, Les Kurdes: étude sociologique et historique (Paris, 1956).
Alexandre Jaba'nın 1860 Petersburg derlemesi ile Jaba-Justi sözlüğü (1879) üzerine incelemeler.
David McDowall, A Modern History of the Kurds.
Hamit Bozarslan vd. (ed.), The Cambridge History of the Kurds (2021).

Sosyal Medya Özetleri

Aşağıdaki özetler paylaşım içindir; kopyalayıp kullanabilirsiniz.

Kürtleri inceleyen bilimin ilk taşı 1787'de Roma'da kondu: bir misyonerin yazdığı Kürtçe gramer. Kürdolojinin iki yüz otuz yıllık zinciri: bedelboseli.com/kurdolojinin-onculeri
Garzoni'ye "Kürdolojinin babası" unvanını kim verdi? Bir Rus Kürdolog: Basile Nikitine. Bilim, borcunu hep bir öncekine yazar: bedelboseli.com/kurdolojinin-onculeri
Erzurum'daki Rus konsolosu Jaba, makam odasını derleme masasına çevirdi. Kürt şairlerin ilk listesi 1860'ta Petersburg'da basıldı: bedelboseli.com/kurdolojinin-onculeri
Dedeler dağlarını kaybetmiş sürgünlerdi. Torunları Celîl ailesi, o dağların masallarını Moskova'nın bilim matbaasında bastırdı: bedelboseli.com/kurdolojinin-onculeri
Minorsky'den Bruinessen'e, Erivan'dan Dr. Izady'ye: dışarıdan bakış ile içeriden bakışın terazisi. Kürdolojinin doğuşu: bedelboseli.com/kurdolojinin-onculeri